Ustalenie, kto dziedziczy po osobie niezamężnej i bezdzietnej, ma duże znaczenie praktyczne. Osoba żyjąca samotnie i niemająca potomstwa może przez lata zgromadzić znaczny majątek w postaci oszczędności, nieruchomości lub innych wartościowych składników majątku. Może się jednak zdarzyć, że pozostawi po sobie głównie długi, np. kredyty lub pożyczki konsumpcyjne.
Spis treści:
Na kogo przejdzie scheda w świetle Kodeksu cywilnego?
Kto może objąć majątek?
Dalsi krewni i państwo
Znaczenie testamentu
Prymat woli zmarłego
Specjalna czynność prawna
Dwie podstawy sukcesji
Regulacje wspólne
Kto w świetle przepisów dziedziczy po osobie niezamężnej i bezdzietnej?
By odpowiedzieć na pytanie o to, kto dziedziczy po osobie niezamężnej i bezdzietnej, trzeba – tak jak w innych sprawach dotyczących spadków, umów i praw rzeczowych – odwołać się do Kodeksu cywilnego (k.c.). Jeśli zmarły nie pozostawił testamentu lub zawarł w nim jedynie zapisy i polecenia, punktem wyjścia będzie ustawowy porządek dziedziczenia.
Którzy krewni mogą dojść do schedy?
Gdy brak zstępnych (dzieci, wnuków itd.) i małżonka zmarłego, spadek w całości przypada jego rodzicom – po 1/2. Jeśli matka lub ojciec nie dożyje momentu otwarcia spadku, udział, który by mu się należał, przypada rodzeństwu spadkodawcy, także w równych częściach (art. 932 § 3 i 4 k.c.). Przykładowo: gdy pozostał ojciec i trzech braci, 1/2 spadku przypadnie ojcu, braciom zaś po 1/6 (1/2:3). Jeśli któreś z rodzeństwa nie żyje, lecz żyją jego dzieci (lub dalsi zstępni), udział, który by mu przypadł, należy się tym zstępnym (art. 932 § 5 k.c.).
Od dziadków po Skarb Państwa
Jeśli nie żyją rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa zmarłego, spadek w całości przypadnie jego dziadkom w równych częściach (art. 934 § 1 k.c.). Jeśli dziadek albo babcia nie żyją w momencie otwarcia spadku, udział, który byłby im należny, „przechodzi” na ich dzieci w równych częściach. Zwróć uwagę, że de lege lata (w świetle obowiązującego prawa), jeśli dziecko dziadka lub babci nie dożyje otwarcia spadku, udział, który by mu przypadł, należy się jego dzieciom w równych ułamkach (art. 934 § 21 k.c.). Gdy brak dzieci lub wnuków tej babci lub tego dziadka, który nie żył w chwili otwarcia spadku, udział przypada pozostałym dziadkom po równo (art. 934 § 3 k.c.).
Gdy brak jakichkolwiek krewnych powołanych do schedy z ustawy, przypadnie ona gminie, w której zmarły miał swoje ostatnie miejsce zamieszkania. Jeśli spadkodawca mieszkał poza Polską albo ostatniego miejsca zamieszkania w kraju nie da się ustalić, dziedziczy Skarb Państwa (art. 935 k.c.).
Kto dziedziczy po osobie niezamężnej i bezdzietnej, która pozostawiła testament?
Wyżej odnieśliśmy się do pytania o to, kto dziedziczy po osobie niezamężnej i bezdzietnej według ustawy. Doświadczenie prawników zajmujących się prawem cywilnym pokazuje, że klienci mają wątpliwości, gdy osoba zmarła sporządziła testament, np. w formie aktu notarialnego. Pojawiają się pytania o to, w jakiej mierze ten dokument zmienia porządek dziedziczenia.
Dla udzielenia rzeczowej, a dzięki temu przydatnej porady prawnej konieczna jest rozmowa i analiza sytuacji, w tym dokładne zbadanie dokumentów. Nie chodzi tu jedynie o tekst testamentu. Kompleksowe podejście pozwala na przygotowanie racjonalnego planu działania, np. gdy chodzi o stwierdzenie nabycia spadku, jego dział, darowiznę czy też sprzedaż.
Sukcesja oparta na woli zmarłego
W testamencie można powołać do spadku jedną lub więcej osób – nie ma tu ustawowego limitu. Powołanie może nastąpić do całości albo części spadku (np. do 1/3, a reszta będzie podlegać porządkowi ustawowemu). Sporom zapobiega domniemanie z art. 960 k.c. Zgodnie z nim, jeśli w testamencie powołano do spadku bądź oznaczonej jego części kilka osób bez określenia ułamków, w jakich mają dziedziczyć, dochodzą one do spadku w równych częściach.
Można powołać spadkobiercę na wypadek, gdy inna osoba (powołana albo z ustawy, albo z testamentu) nie mogła lub nie chciała dziedziczyć. Jest to tzw. podstawienie zwykłe (proste, art. 963 k.c.).
Gdy w akcie ostatniej woli powołano kilku dziedziców, a któryś z nich nie może lub nie chce dziedziczyć, jego udział przypadnie pozostałym osobom dziedziczącym na podstawie testamentu. Dzieje się to proporcjonalnie do ich udziałów (tzw. przyrost, art. 965 k.c.). Testament może jednak przewidywać inne rozwiązania.
Pamiętaj, że czym innym niż powołanie do spadku jest ustanowienie zapisów zwykłych i windykacyjnych oraz polecenia testamentowe.
Szczególna czynność prawna
Testament powinien być rozumiany tak, by – na ile to możliwe – w pełni urzeczywistnić wolę zmarłego. Jeśli możliwych jest kilka interpretacji, np. co do zapisów, trzeba przyjąć taką, dzięki której da się utrzymać rozrządzenia w mocy, nadając im zarazem rozsądną treść (art. 948 k.c.).
Dodać trzeba, iż testament nie jest umową z powołanymi w nim do spadku ani promesą dziedziczenia. Testator ma pełną autonomię – może w każdym momencie zmienić lub odwołać testament w całości lub tylko co do niektórych postanowień (art. 943 k.c.). Czasem okazuje się, że testament jest nieważny, np. gdy sporządzono go pod wpływem groźby lub błędu (art. 945 § 1 k.c.).
W razie wątpliwości dobrym pomysłem jest zwrócenie się o pomoc do profesjonalisty. Dzięki jego wiedzy uda się ustalić, czy rzeczywiście mamy do czynienia z nieważnością, a także np. opracować nowy, odpowiadający prawu testament lub projekt innego aktu, np. umowy o zrzeczenie się dziedziczenia bądź prawa do zachowku (art. 1048 k.c.).
Dwie podstawy tytułu do spadku
Możliwe jest dziedziczenie testamentowe co do części spadku. Reszta będzie objęta dziedziczeniem ustawowym. Stanie się tak, gdy zmarły nie powołał w testamencie spadkobiercy do tej części bądź jeżeli któraś z kilku osób powołanych przez niego do spadku jako całości nie może lub nie chce być spadkobiercą (art. 926 § 3 k.c.). W praktyce dana osoba nie będzie mogła być dziedzicem, gdy np. umrze przed otwarciem spadku. Gdy chodzi o osoby prawne i podmioty takie jak spółki osobowe, odpowiednikiem śmierci jest ich likwidacja lub rozwiązanie.
Uregulowania wspólne dla różnych sytuacji
Na zakończenie chcę dodać, że do spadku nie należą te prawa i obowiązki zmarłego, które ściśle wiążą się z jego osobą (np. uprawnienia rentowe i emerytalne, prawo do alimentacji). W skład spadku nie wejdą także prawa, które w momencie śmierci uprawnionego przechodzą na oznaczone osoby bez względu na to, czy dochodzą one do spadku (art. 922 § 2 k.c., np. wstąpienie w stosunek najmu z art. 691 k.c.).
Do długów spadkowych zaliczone będą koszty pogrzebu zmarłego, ale tylko w zakresie, w jakim pochówek odpowiada zwyczajom danego środowiska. Dzięki takiej regulacji spadkobiercy są chronieni przed zbyt wielkimi wydatkami. Do długów spadkowych należą także koszty postępowania spadkowego oraz np. obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń (art. 922 § 3 k.c.).
