Alienacja rodzicielska – objawy tego szkodliwego i groźnego dla dziecka i całej rodziny zjawiska są zróżnicowane. Nie zawsze ich nasilenie jest takie samo, jednak zawsze efektem alienacji jest pogorszenie warunków rozwoju dziecka. Towarzyszy temu zwiększona podatność na zaburzenia psychiczne i inne schorzenia. Dotyczy to także rodzica alienowanego i alienującego.
Spis treści:
Wyobcowanie na linii rodzic-dziecko i jego przejawy
Co mówi nauka?
Specyficzne zachowania dziecka
Wyobcowanie a prawo rodzinne
Ochrona najcenniejszych dóbr
Co może zrobić sąd?
Skąd biorą się zachowania syna lub córki?
Alienacja rodzicielska – wyobcowanie na linii rodzic-dziecko i jego objawy
Doświadczenie prawników, lekarzy i psychologów pracujących z dziećmi wskazuje, że alienacja rodzicielska i wywołane przez nią objawy nie są zjawiskiem rzadkim. Dotyczy to także naszego społeczeństwa, a co za tym idzie – również polskiego prawa.
Co mówi nauka?
Alienacja rodzicielska (ang. parental alienation, PA) to zjawisko rozpatrywane zwykle w związku z postępowaniem rozwodowym bądź faktycznym rozpadem relacji matki i ojca dziecka. Jest ona definiowana poprzez reakcje albo zachowania względem alienowanego rodzica oraz stosunek do niego ze strony dziecka.
Warto zaznaczyć, że aby można było mówić o PA, nieprawidłowy stosunek dziecka do alienowanego ojca albo matki powinien być efektem oddziaływań drugiego rodzica. Jest to tzw. rodzic preferowany. Oddziaływania z jego strony prowadzą do niechęci dziecka względem drugiego rodzica i izolowania się od niego. Często mogą mieć charakter celowych manipulacji dzieckiem. Z tego względu alienacja jest zaliczana do form przemocy emocjonalnej.
Specyficzne zachowania dziecka
Można wskazać na osiem przejawów PA:
● oczernianie rodzica alienowanego (niepreferowanego);
● mało znaczące, płytkie emocjonalnie i nierealistyczne uzasadnienie zachowań i postaw deprecjonujących rodzica;
● brak ambiwalencji dziecka względem rodzica niepreferowanego;
● przeświadczenie dziecka, iż prezentowane przez nie poglądy są jego własnymi, a nie pochodzącymi od rodzica preferowanego;
● pozytywna relacja z preferowanym rodzicem, który jest przez dziecko idealizowany;
● brak poczucia winy w związku z wykorzystywaniem albo okrucieństwem względem rodzica alienowanego, który postrzegany jest jako wróg dziecka i drugiego rodzica;
● przenoszenie wrogiego nastawienia na rodzinę i przyjaciół alienowanej matki lub ojca (np. dziadków ze strony tego rodzica);
● posługiwanie się przez dziecko tzw. scenariuszami zapożyczonymi – przedstawia ono sytuację w rodzinie w taki sposób, w jaki czyni to rodzic preferowany.
Poszczególne objawy PA mogą występować w różnym nasileniu. Za jej występowaniem może przemawiać np. rzucające się w oczy posługiwanie się przez dziecko słownictwem nieadekwatnym do jego wieku i do specyfiki języka dzieci i młodzieży, ale znanym i wykorzystywanym przez rodzica preferowanego. Chodzić tu może o terminologię prawną, psychologiczną czy też medyczną.
Konsekwencje manipulacji należy odróżniać od uzasadnionej wrogości i separowania się dziecka względem rodzica, który np. znęcał się nad nim lub je zaniedbywał. W niektórych sytuacjach unikanie kontaktów może być podjętą przez dziecko próbą obrony, np. przed agresją fizyczną lub nadużyciami seksualnymi mającymi miejsce w czasie spotkań bez świadków. Zawsze konieczna jest dokładna, obiektywna analiza sytuacji. Na realne przyczyny reakcji i zachowań dziecka mogą wskazywać z pozoru bagatelne niuanse.
Prawo a alienacja rodzicielska i jej objawy
Wyżej zwróciliśmy uwagę na psychologiczne aspekty alienacji rodzicielskiej. Wskazaliśmy także, jakie objawy mogą pojawić się w praktyce. Teraz czas zastanowić się, co mówi prawo, zwłaszcza przepisy dotyczące kontaktów.
Narzędzia chroniące najważniejsze dobra
Manipulacja dzieckiem może prowadzić do rozwoju problemów psychologicznych i chorób. Z tego względu konieczne jest szybkie i przemyślane działanie w celu ochrony dobra dziecka. Dzięki temu uda się zredukować negatywne następstwa alienacji, a nawet ich uniknąć, zwłaszcza w dłuższej perspektywie czasowej.
Kompetencje sądu
Wydając orzeczenie dotyczące kontaktów z dzieckiem, sąd opiekuńczy może zobowiązać matkę i ojcę do określonego postępowania, np. skierować ich do specjalisty prowadzącego terapię rodzinną. Sąd określa także sposób kontroli realizacji swoich zarządzeń (art. 1134 k.r.o.). Rozstrzygnięcie dotyczące kontaktów może być w każdym momencie zmienione, gdy przemawia za tym dobro dziecka (art. 1135 k.r.o.). Zapewnia to niezbędną elastyczność, pozwalającą na dostosowanie decyzji sądu do dynamiki sytuacji rodziny. Jeżeli zagrożone jest dobro dziecka, sąd opiekuńczy może także wydać zarządzenia, o których mowa w dotyczącym władzy rodzicielskiej art. 109 k.r.o., np. zobowiązać rodziców i dziecko do pracy z asystentem rodziny.
Pomocne może okazać się zagrożenie przez sąd opiekuńczy nakazaniem zapłaty na rzecz uprawnionego do kontaktów oznaczonej kwoty za naruszenie swoich obowiązków dotyczących kontaktów przez osobę, pod której pieczą pozostaje dziecko. Pozwala na to art. 59815 k.p.c. Gdy rodzic lub inna osoba nie wypełnia swoich obowiązków, sąd nakazuje zapłatę należnej sumy. Jej wysokość odpowiada liczbie naruszeń (art. 59816 § 1 k.p.c.). Nakazaniem zapłaty oznaczonej kwoty sąd może zagrozić także ex ante (z góry), gdy istnieje uzasadniona obawa naruszenia przez rodzica lub inną osobę, np. dziadków, obowiązków dotyczących kontaktów. Suma ta przypadnie osobie uprawnionej do kontaktów, np. ojcu (art. 5821 § 3 k.p.c.).
Ustalenie przyczyn zachowań i postaw
Jeśli sprawy związane z alienacją dziecka trafiają do sądu, występuje ryzyko nieuzasadnionego dopatrywania się przemocy jako źródła niechęci syna czy córki do spotkań z rodzicem. Prawdą jest, że w niektórych sytuacjach rzeczywiście możemy mieć do czynienia z niewłaściwymi zachowaniami, a nawet czynami karalnymi. Mimo to zakładanie a priori, że za niechęcią i wyobcowaniem dziecka stoi przemoc, prowadzić może do uproszczeń, a co za tym idzie – niewłaściwych rozstrzygnięć sądu opiekuńczego lub rozwodowego. To samo dotyczy przyjmowania z góry, że rodzic utrudniający kontakty nie ma ku temu uzasadnionych podstaw, np. związanych z przemocą domową.
W każdej sytuacji warto korzystać ze specjalistycznej pomocy prawników, psychologów i psychiatrów, którzy dokładnie przeanalizują Twoją sprawę i trapiące Cię wątpliwości. Dzięki zbadaniu sytuacji połączonemu z wiedzą i doświadczeniem zawodowym mogą oni udzielić rzeczowej porady i opracować np. plan efektywnej terapii. Prawnik może przygotować odpowiednie pisma sądowe, a także występować na rozprawach jako Twój pełnomocnik. W efekcie zyskasz poczucie bezpieczeństwa i merytorycznego wsparcia.
