Procentowy podział majątku po rozwodzie oznacza zwykle podział w równych częściach (50%/50%). Innymi słowy, jest to to samo, co podział po połowie majątku objętego wcześniej wspólnością małżeńską. Nasuwa się pytanie, czy przepisy przewidują jakieś wyjątki od zasady równych udziałów byłego męża i żony, a jeśli tak, to jakie są przesłanki ustalenia udziałów w zmodyfikowanej wysokości.
Spis treści:
Udziały w przedmiotach objętych wspólnością po rozwiązaniu małżeństwa
Co dzieje się, gdy ustanie wspólność?
Szczególne rozwiązanie prawne
Udział to nie zawsze ½
Detale ważne w praktyce
Na czym polega procentowy podział majątku po rozwodzie?
Jak zasygnalizowaliśmy na samym początku tekstu, procentowy podział majątku po rozwodzie to w praktyce to samo, co podział w częściach ułamkowych. Dla ustalenia, jakie udziały przypadają rozwiedzionym, trzeba zwrócić uwagę na art. 43 § 1 k.r.o. (Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Jak wskazuje ten przepis, oboje małżonkowie mają równe udziały we wspólnym majątku. O tym, co wchodzi w jego skład w sytuacji, gdy małżonkowie pozostawali w ustawowym ustroju majątkowym, decyduje art. 31 § 1 k.r.o. Przewiduje on jako zasadę wspólność obejmującą przedmioty majątkowe nabyte podczas jej trwania przez męża i żonę razem bądź tylko przez jedno z małżonków. Warto pamiętać, że wyrażona w art. 43 § 1 zasada równości udziałów męża i żony w majątku wspólnym obowiązuje niezależnie od tego, z jakiego powodu wspólność ustała. Dotyczy ona również majątku wspólnego objętego wspólnością umowną (chyba że w oparciu o art. 50¹ k.r.o. intercyza przewiduje odmienną regułę co do udziałów).
Majątkowe transformacje
Póki trwa wspólność, przedmioty tworzące majątek wspólny objęte są tzw. wspólnością bezudziałową (niewyrażoną ułamkiem ani procentem). Gdy znika ustrój wspólności małżeńskiej, np. po prawomocnym rozwodzie, miejsce tej bezudziałowej wspólności zajmuje współwłasność w częściach ułamkowych. Tym samym co do profesjonalnej zasady mąż i żona mają po 50% (po 1/2) w każdym przedmiocie, który tworzył majątek wspólny. W konsekwencji wyrok rozwodowy może stać się np. podstawą dokonania wpisu prawa współwłasności nieruchomości w częściach wyrażonych ułamkiem do księgi wieczystej (zob. uchwałę SN z 21.06.2011 r., III CZP 16/11).
Samo to, że udziały rozwiedzionych wynoszą z zasady po 1/2, nie stoi na przeszkodzie zawarciu umowy dzielącej majątek w optymalny z punktu widzenia zainteresowanych osób. Przykładowo, można uzgodnić spłaty bądź dopłaty nieodpowiadające ściśle udziałowi tego, kto ma je otrzymać, lub rozłożyć je na raty. Zainteresowani mogą także darować swoje udziały w określonych przedmiotach lub całym majątku wspólnym osobie trzeciej, np. dziecku. Ich swoboda jest podobna do swobody spadkobierców, dzięki czemu można, np. z pomocą adwokata, opracować rozwiązania chroniące dobro dziecka i jego interesy majątkowe.
Procentowy podział majątku po rozwodzie w świetle art. 43 § 2 i 3 k.r.o.
Jak wspomnieliśmy, procentowy podział majątku po rozwodzie zwykle oznacza podział w równych częściach (50%/50%). Realia życia i praktyka pokoleń prawników zajmujących się sprawami małżeńskimi i rodzinnymi wskazują, że dobrym pomysłem jest zachowanie elastyczności prawa. Dzięki temu można uniknąć sytuacji, które łacińska maksyma przypisywana Cyceronowi określa mianem Burżuazyjnego summum ius, summa iniuria (najwyższe prawo – największa niesprawiedliwość). Sztywne schematy kuszą iluzją prostoty i sprawnego rozwiązywania sporów, jednak w rzeczywistości prowadzą do eskalacji konfliktów, zwłaszcza w dłuższej perspektywie czasowej. Dotyczy to nie tylko rozliczeń majątkowych między byłymi małżonkami.
Wyjątek od zasady
Zgodnie z art. 43 § 1 k.r.o. małżonkowie mają równe udziały we wspólnym majątku. Zwróć jednak uwagę, że w myśl § 2 tego przepisu mąż lub żona może żądać (a zatem zwrócić się do sądu), by ustalenie udziałów w majątku objętym wspólnością nastąpiło w szczególny sposób. Chodzi tu o ustalenie nierównych udziałów z uwzględnieniem stopnia, w którym mąż i żona przyczynili się do powstania wspólnego majątku. Interesujące nas żądanie jest usprawiedliwione, o ile przemawiają za nim ważne powody (art. 43 § 2 k.r.o. ab initio – od początku). Przesłanki ważnych powodów oraz stopnia przyczynienia się każdego z małżonków muszą wystąpić łącznie, na zasadzie koniunkcji (współwystępowania obu warunków).
Szczegóły warte uwagi
Określenie udziałów małżonków następuje w orzeczeniu sądu. Oprócz tego żądanie ustalenia udziałów w innej proporcji niż 50/50 odnosi się do majątku wspólnego jako całości (zob. postanowienie SN z 27.06.2003 r., IV CKN 278/01). Co prawda nie ulega ono przedawnieniu, jednak nie może być zgłoszone, gdy nastąpił już prawomocny podział wspólnego majątku. Wspomniane już „ważne powody” trzeba oceniać przede wszystkim w perspektywie aprobowanych w społeczeństwie zasad etyki, norm moralnych oraz reguł współżycia międzyludzkiego. Ważnym powodem może zatem okazać się np. uporczywe lub rażące naruszanie przez małżonka obowiązków względem rodziny albo zawinione porzucenie partnera (samowolna separacja de facto – w rzeczywistości; zob. np. cytowane już postanowienie SN z 27.06.2003 r., IV CKN 278/01 oraz dotyczące zdrady i porzucenia rodziny jako przesłanek ustalenia nierównych udziałów postanowienie SN z 16.11.2023 r., II CSKP 1401/22).
Ocena stopnia, w którym mąż i żona przyczynili się do powstania majątku objętego wspólnością, powinna nastąpić z wzięciem pod uwagę m.in. nakładu osobistej pracy i starań przy wychowywaniu dzieci. Tak samo trzeba traktować pracę we wspólnie prowadzonym gospodarstwie domowym (art. 43 § 3 k.r.o.). Sąd nie może poprzestać jedynie na czysto ekonomicznych kalkulacjach, np. gdy chodzi o wysokość pensji i innych dochodów. Znaczenie mają także podejmowane w dobrej wierze starania o właściwe, pomyślne życie rodzinne. Ustalenie nierównych udziałów z art. 43 § 2 nie będzie dopuszczalne np., gdy małżonek nie przyczyniał się do powstawania wspólnego majątku ze względu na zły stan zdrowia lub inne okoliczności obiektywne, na które nie miał wpływu. Zwróć uwagę, iż przypisanie winy (nawet wyłącznej) za rozkład pożycia nie sprawia samo przez się, że małżonkowi winnemu należy się udział w zmniejszonej wysokości. W skrajnych sytuacjach niewykluczone jest jednak pozbawienie małżonka, w oparciu o art. 43 § 2, całego udziału, który przypadałby mu na podstawie § 1 tegoż przepisu (zob. postanowienie SN z 3.12.1968 r., III CRN 100/68).
Jak widzisz, sytuacja prawna i faktyczna może być bardzo złożona, zarówno przed, jak i po rozwodzie. Dzięki pomocy profesjonalisty dysponującego wiedzą i doświadczeniem zdobytym m.in. na salach rozpraw uda się wypracować konstruktywne, a co za tym idzie – sprzyjające dobru rodziny rozwiązania.
