Rozwód bez zgody małżonka może budzić wątpliwości dotyczące zarówno kwestii dopuszczalności takiego sposobu rozwiązania małżeństwa, jak i aspektów procesowych. Warto omówić stan prawny i praktyczne konsekwencje brzmienia przepisów. Sprawi to, że będziesz wiedział, czego się spodziewać, gdyby konieczne okazało się przygotowanie pozwu rozwodowego lub branie udziału w sprawie jako pozwany.
Spis treści:
Gdy stanowiska stron nie są zgodne
Powód, pozwany i sąd
Lex specialis
Co jeszcze warto wiedzieć?
Spór przed sądem ma swe konsekwencje
Rozsądek i emocje
Zgoda, ale przemyślana
Ochrona najważniejszych wartości
Co mówi prawo o rozwodzie bez zgody drugiego małżonka?
Osoby zwracające się do kancelarii adwokackich o pomoc w zakresie sądowym lub np. o opinię prawną często pytają, jak uzyskać rozwód bez zgody małżonka. Interesują je także prawne konsekwencje takiego rozwodu, zwłaszcza że często najlepszym pomysłem wydaje się rozwiązanie małżeństwa polubownie, „za porozumieniem stron”.
Powód, pozwany i sąd
Postępowanie procesowe – a w takim trybie toczą się sprawy rozwodowe – opiera się m.in. na zasadzie sporności (kontradyktoryjności). Tym samym do rozwiązania małżeństwa z reguły nie jest konieczna aprobata pozwanego. Niezbędne jest jednak żądanie powoda zgłoszone w pozwie. Sąd nie może orzec rozwodu z urzędu lub np. na wniosek prokuratora.
Takiemu ujęciu odpowiada treść art. 56 § 1 k.r.o. Zgodnie z nim zarówno mąż, jak i żona mogą żądać (wystąpić z powództwem), aby sąd rozwiązał ich małżeństwo, wydając wyrok rozwodowy. W przepisie nie ma wzmianki o tym, że żądanie to ma być zgodne, ani o tym, że sąd musi doprowadzić do tego, by pozwany uznał żądania pozwu. Oprócz tego w sprawach rozwodowych nie jest możliwe oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na przyznaniu faktów bądź jedynie na uznaniu powództwa (art. 431 k.p.c.).
Szczególne regulacje
Zwróć uwagę, że niekiedy rozwód (choć nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia, na co wskazują dowody) będzie niedopuszczalny. Stanie się tak, gdy jego orzeczenie kolidowałoby z zasadami współżycia społecznego, a w szczególności prowadziłoby do naruszenia dobra wspólnych małoletnich dzieci stron procesu (art. 56 § 2 k.r.o.). Zgodne stanowisko męża i żony nie ma w takich przypadkach znaczenia.
Kodeks nie zezwala na rozwód także wtedy, gdy domaga się go strona wyłącznie winna rozpadu pożycia. Druga strona może jednak zgodzić się na rozwód. Małżeństwo może zostać rozwiązane nawet bez jej zgody, jeśli w konkretnej sprawie odmowa narusza zasady współżycia społecznego (art. 56 § 3 k.r.o.). Takie podejście zapobiega szykanowaniu partnera, obstrukcji procesowej oraz domaganiu się ustępstw, np. w sprawach majątkowych, „w zamian” za zgodę na rozwód.
Na co jeszcze powinieneś zwrócić uwagę, gdy myślisz o rozwodzie bez zgody małżonka?
Wiesz już, czy w świetle przepisów prawa rodzinnego i prawa procesowego można otrzymać rozwód bez zgody małżonka. Moje doświadczenie w występach przed sądami pokazuje, że ważne okazują się kwestie praktyczne, np. wpływające na czas trwania postępowania. Znaczenie ma także duży stres i silne emocje towarzyszące sprawom powiązanym z dziećmi, kontaktami z nimi oraz majątkiem wspólnym. Często z pozoru błahe detale i podejmujące bezrefleksyjnie decyzje mają dalekosiężne konsekwencje.
Czego spodziewać się, gdy strony stoją na rozbieżnych stanowiskach?
Brak interesującej nas zgody zwykle pociąga za sobą konsekwencje procesowe. Niekiedy pomocne może okazać się przeprowadzenie mediacji. Szczególne znaczenie ma tu osoba mediatora i jego podejście do konfliktu, często zaognionego i ciągnącego się od dłuższego czasu.
Utrudnione – choć możliwe do wynegocjowania, zwłaszcza jeśli podejść do rozmów profesjonalnie – może być np. przygotowanie pisemnego porozumienia dotyczącego kontaktów z dzieckiem i sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej (zob. art. 58 § 1 k.r.o.). To samo dotyczy wniosku stron, aby sąd nie orzekał o utrzymywaniu kontaktów z synem albo córką (art. 58 § 1b k.r.o.).
Między rozsądkiem a uporem
Jeśli pozwany nie godzi się na rozwód, nie uzna także żądań pozwu. W związku z tym nie będzie możliwe np. ograniczenie postępowania dowodowego do przesłuchania stron (zob. art. 442 k.p.c., który pozwala na to, o ile małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci).
Na decyzję strony pozwanej może jednak wpłynąć solidne uzasadnienie pozwu, a zwłaszcza powołane tam dowody, np. ze świadków, nagrań czy dokumentów, o których pozwany nie pomyślał jako o źródłach informacji dla sądu na temat sytuacji w związku (np. jego niewłaściwych zachowań). Warto zatem skorzystać z rzeczowej konsultacji i fachowego wsparcia.
Strona uznająca np., że nie doszło do zupełnego i trwałego rozpadu pożycia, lub polemizująca z twierdzeniami powoda w kwestii winy rozkładu, może składać wnioski dowodowe. Z natury rzeczy przesłuchania świadków, opinie biegłych, dowody z dokumentów, nagrań czy fotografii pochłaniają czas. Musisz się też liczyć np. z odraczaniem rozpraw.
Jeśli wyrok sądu okręgowego nie będzie odpowiadał twierdzeniom strony, która nie godzi się na rozwód, najprawdopodobniej zaskarży go ona apelacją. Plusem może okazać się to, że de lege lata skarga kasacyjna nie jest dopuszczalna m.in. w sprawach o rozwód i separację (art. 398² § 2 k.p.c.). Dzięki temu zaoszczędzisz sporo czasu i unikniesz negatywnych emocji.
Pewnym ułatwieniem jest także to, że co do zasady rozprawa odbywa się niezależnie od stawiennictwa jednej ze stron (art. 428 § 1 k.p.c.). Łagodzi to skutki nieodpowiedzialnych zachowań, pojawiających się np. przy rozwodzie z osobą narcystyczną lub niedojrzałą emocjonalnie.
Zgoda to nie zawsze to samo
Wychodzę z założenia, że wiele małżeństw można uratować. Przeprowadzona wraz z adwokatem analiza faktów i dokumentów czasami wskazuje, że zasadne jest wyrażenie zgody na rozwód. Dzięki temu możliwe jest np. przyspieszenie postępowania dowodowego.
Czym innym jest jednak zgodzenie się na propozycję małżonka, by złożyć zgodny wniosek o zaniechanie przez sąd orzekania o winie. Taki wniosek jest dla sądu wiążący i powoduje przyjęcie w wyroku fikcji, że nikt winy nie ponosi. Ma to znaczenie np. dla alimentów z art. 60 k.r.o. Pamiętaj, że prawomocny wyrok cieszy się powagą rzeczy osądzonej. Tym samym orzeczenie w kwestii winy może wywrzeć wpływ na późniejsze decyzje sądu opiekuńczego dotyczące władzy rodzicielskiej czy kontaktów. Zgoda buduje, gdy opiera się na racjonalnych przesłankach.
By nieznajomość prawa nikomu nie szkodziła
Dostrzegłeś z pewnością, że sprawy rozwodowe charakteryzują się dużą dynamiką (np. możliwe jest cofnięcie zgody na zaniechanie orzekania o winie). Znaczenie ma znajomość orzecznictwa i praktyki sądowej, psychologii, a nawet pedagogiki. Jestem jednak pewna, że dzięki rzeczowemu i opartemu na zaufaniu wsparciu profesjonalisty uda się z powodzeniem przejść przez ten trudny etap życia. Roztropne podejście małżonków będących jednocześnie rodzicami leży także w najlepszym interesie dzieci.
