Procedura odebrania dziecka przez kuratora sądowego to rozwiązanie stosowane w sprawach łączących się z reguły z poważnym konfliktem rodzinnym. Szczególnym wyzwaniem jest zminimalizowanie ryzyka naruszenia dobra dziecka. Odwołanie się do przymusu państwa powinno być środkiem stosowanym tylko wówczas, gdy jest to naprawdę niezbędne.
Spis treści:
Gdy syn lub córka nie przebywa tam, gdzie powinien
Jak przebiega postępowanie?
Niezbędne kroki
Najważniejsze stadium
Na co jeszcze powinieneś zwrócić uwagę?
Zbadanie sytuacji
Prawo w działaniu
Najważniejsze informacje o procedurze odebrania dziecka przez kuratora
Procedura odebrania dziecka przez kuratora, np. po porwaniu rodzicielskim, jest uregulowana w Kodeksie postępowania cywilnego (k.p.c.). Znajdują się tam również przepisy dotyczące np. realizacji kontaktów z dzieckiem i egzekucji alimentów. Wszystkie one – co potwierdza praktyka – dotyczą spraw istotnych dla rodziny i społeczeństwa.
Jak wyglądają poszczególne stadia postępowania?
Przechodząc do omówienia aktualnych regulacji, warto zaznaczyć, że w omawianych sprawach nie stosuje się art. 570 k.p.c. (art. $598^{1}$ § 3 k.p.c.). W konsekwencji sąd opiekuńczy nie może wszcząć procedury dotyczącej dziecka lub osoby pozostającej pod opieką z urzędu. Zwracam na to uwagę moich klientów, np. podejmując się działania jako pełnomocnik lub zapewniając wsparcie w rozmowach z rodzicem bądź inną osobą, u której dziecko przebywa.
W postanowieniu dotyczącym odebrania dziecka, które podlega władzy rodzicielskiej, sąd wskaże, w jakim terminie osoba zobowiązana powinna oddać je uprawnionemu (art. $598^{5}$ § 1 k.p.c.). Dzięki temu ma ona czas na przemyślenie – np. po konsultacji z prawnikiem – swojej sytuacji. Rezultatem powinno być zachowanie odpowiadające prawu i dobrze pojętemu interesowi dziecka. Od postanowienia przysługuje apelacja, orzeka ono bowiem co do istoty sprawy, merytorycznie (art. 518 k.p.c.).
Gdy perswazja nie działa
Jeśli zobowiązany nie podporządkuje się wspomnianemu postanowieniu, sąd zleci kuratorowi dokonanie przymusowego odebrania dziecka. Nie może to jednak nastąpić z urzędu; konieczny jest – mówi o tym expressis verbis art. $598^{6}$ k.p.c. – wniosek złożony przez osobę uprawnioną. Gdy jest to potrzebne, sąd zwróci się o przeprowadzenie odebrania przez kuratora, który działa w sądzie, w którego okręgu dziecko de facto przebywa (art. $598^{7}$ k.p.c.).
Kuratorowi przysługuje uprawnienie do odebrania dziecka podlegającego władzy rodzicielskiej niezależnie od tego, u kogo się ono znajduje (art. $598^{8}$ k.p.c.). Zapewnia to sprawność procedur, by w ten sposób zminimalizować ryzyko naruszenia dobra dziecka, a tym bardziej wyrządzenia mu krzywdy.
Kluczowe stadium
Do odebrania i oddania dziecka może dojść wyłącznie w obecności osoby uprawnionej (np. matki) bądź osoby przez nią upoważnionej. Gdy którakolwiek z tych osób nie stawi się w terminie wskazanym przez kuratora, czynność nie może mieć miejsca. Zwróć uwagę, iż o terminie nie jest zawiadamiany zobowiązany. Minimalizuje to ryzyko zachowań sprzecznych z prawem, a przy tym zwykle szkodliwych dla dziecka (np. ukrycia się). Dokonawszy przekazania rodzicowi lub innej osobie uprawnionej, kurator zawiadamia o tym fakcie zobowiązanego (art. $598^{9}$ k.p.c.). Kurator może żądać pomocy Policji (art. $598^{10}$ k.p.c.).
Wspomniane już dążenie ustawodawcy do ochrony rodziny stoi za art. $598^{12}$ k.p.c. Zgodnie z nim kurator powinien zachować szczególną ostrożność (sądzę, że można tu nawet mówić o ostrożności najwyższej). Powinien nadto uczynić wszystko, by dobro dziecka nie doznało uszczerbku, zwłaszcza krzywdy fizycznej bądź moralnej (np. urazu psychicznego). Chroniąc dziecko, kurator może żądać pomocy instytucji takich jak np. organy opieki społecznej. Udzielenie pomocy jest ich obowiązkiem.
Gdyby wykonanie orzeczenia prowadziło do poważnego uszczerbku po stronie dziecka, kurator ma obowiązek wstrzymania się z wykonaniem decyzji sądu aż do momentu, gdy ustanie zagrożenie. Orzeczenie może być jednak wykonane, gdy wstrzymanie się prowadzi do powstania poważniejszego zagrożenia dla dobra dziecka (art. $598^{12}$ § 2 k.p.c.).
Co jeszcze warto wiedzieć o procedurze odebrania dziecka przez kuratora?
Jak widzisz, procedura odebrania dziecka przez kuratora jest uregulowana szczegółowo. Twórcy przepisów – bazując na doświadczeniu sędziów i pełnomocników – starali się uniknąć niejasności. Szczególne znaczenie mają też kwalifikacje i umiejętności kuratora, np. jego wiedza z zakresu psychologii dziecka.
Dokładna diagnoza
Zwróć uwagę, że wydanie orzeczenia co do istoty sprawy może nastąpić tylko po przeprowadzeniu rozprawy (art. $598^{4}$ k.p.c.). Sąd bierze pod uwagę stan rzeczy z momentu jej zamknięcia, nie zaś z chwili złożenia wniosku. Wynika to z art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. (postanowienie SN z 20.10.2010 r., III CZP 72/10). Dzięki temu uwzględniona zostaje aktualna sytuacja, a orzeczenie jest trafne. Rozprawa pozwala sądowi osobiście zetknąć się z uczestnikami procedury. Powinno to ułatwić wydanie orzeczenia zgodnego z dobrem dziecka. Wydanie postanowienia na posiedzeniu niejawnym pociągnie za sobą nieważność postępowania wywołaną pozbawieniem uczestników możliwości obrony swych praw.
Mimo dążenia do dokładnego poznania sytuacji rodziny dowodu z opinii biegłych, np. opinii OZSS dotyczącej więzi emocjonalnych dziecka z ojcem i matką, nie można uznawać za niezbędny w każdej sytuacji. Długie czekanie na sporządzenie ekspertyzy może zaszkodzić sytuacji dziecka (postanowienie SN z 4.02.2022 r., II CSKP 1199/22). Widać tu znaczenie sędziowskiego doświadczenia i sygnalizowanie konieczności szybkiego działania przez reprezentującego rodzica prawnika.
Zapewnienie działania prawa
Gdyby do odebrania nie mogło dojść z powodu np. ukrycia dziecka, kurator zawiadamia prokuratora. Gdy zobowiązany nie wskazuje, gdzie znajduje się dziecko, sąd zarządza na wniosek kuratora przymusowe sprowadzenie. Jego celem jest złożenie oświadczenia o miejscu pobytu dziecka. Skutki karne takiego oświadczenia są takie same, jak zeznawania pod przyrzeczeniem (art. $598^{11}$ § 2 k.p.c.). W razie przeszkadzania (np. przez rodzinę zobowiązanego) w wykonaniu orzeczenia sądu Policja ma obowiązek usunięcia poszczególnych osób, gdy zażąda tego kurator (ibidem, § 3). Aby ustalić miejsce, gdzie przebywa dziecko, sąd może – o ile wniesie o to kurator – polecić, by Policja przeprowadziła przeszukanie, np. mieszkania czy domu. Powinny jednak istnieć zasadne przesłanki pozwalające sądzić, że osoba, którą należy odebrać, rzeczywiście znajduje się w danym miejscu (art. $598^{11a}$ k.p.c.). Takie uregulowanie zapobiega bezcelowym rewizjom.
Niezależnie od złożoności położenia Twojej rodziny zapewniam wsparcie prawne na każdym etapie postępowania. Stawiam na dialog i rzeczowość, której oczekiwać można od osoby wykonującej zawód zaufania publicznego.
