Rozwód z narcyzem kojarzy się nieraz z długotrwałą i stresującą batalią sądową. Sprawa wydaje się jeszcze bardziej skomplikowana, gdy rozstający się małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci. Mądrą decyzją jest z pewnością zorientowanie się w możliwościach, które daje prawo, zarówno gdy chodzi o Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.), jak i Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.).
Spis treści:
Rozstanie z osobą narcystyczną – czego się spodziewać?
Co mówią specjaliści?
Trzeba się bronić, ale z głową
Rozstanie a dzieci
Kontakty, władza rodzicielska i alimentacja
Czego spodziewać się po rozwodzie z narcyzem?
Moje doświadczenie w prowadzeniu spraw rodzinnych i małżeńskich wskazuje, że punktem wyjścia dla wyjaśnienia specyfiki rozwodu z narcyzem jest zastanowienie się, o czym mówimy, mając na myśli narcystyczne cechy osobowości. Słowniki wskazują, że narcyzm to tyle, co „bezkrytyczny stosunek do samego siebie”, „zakochanie się w sobie” (widać tu nawiązanie do greckiego mitu) czy „bezkrytyczne umiłowanie samego siebie”. W rzeczywistości problem narcyzmu jest bardziej złożony.
Co ma do powiedzenia psychiatria?
Osobowość narcystyczna (narcystyczne zaburzenie osobowości) charakteryzuje się wzorcem zachowań, w którym przewagę ma nastawienie wielkościowe (wyrażające się np. w fantazjach o sukcesie, władzy itp.). Łączy się ono z potrzebą podziwu otoczenia, znacznym ograniczeniem lub nawet zupełnym zanikiem empatii, a także brakiem umiejętności przyjęcia perspektywy innych. Nie należy mylić narcyzmu i zaburzeń osobowości na tym tle z występującymi w niektórych poważnych chorobach psychicznych urojeniami wielkościowymi czy urojeniami posłannictwa.
Prezentacja i nasilenie zaburzeń mogą być zróżnicowane, zwłaszcza między narcyzmem wielkościowym (ang. grandiose narcissism), nasuwającym na myśl megalomanię, a narcyzmem wrażliwym, skrytym, zdominowanym przez lęk, złość i wyczulenie na krytykę (ang. vulnerable narcissism). Część specjalistów uznaje interesujące nas zaburzenie za jedną z najmniej zbadanych patologii osobowości. Znaczna część osób żyjących z diagnozą zaburzeń narcystycznych jest przekonana, że nic im nie dolega. Zaprzeczają przy tym swoim ograniczeniom i błędom, za własne niepowodzenia obwiniając otoczenie.
W perspektywie rozwodu warto pamiętać, że osoby zaburzone są skłonne do manipulowania innymi i wykorzystywania ich. Traktują inne osoby, także te najbliższe, instrumentalnie – jako środki do celów, nie tylko stricte materialnych. Często, zwłaszcza gdy chodzi o narcyzm wielkościowy, osoby nim dotknięte cechują się powierzchowną charyzmą, robiąc wrażenie pełnych życia, otwartych ludzi sukcesu. Mogą mieć realne sukcesy, jednak przeceniają ich znaczenie lub negują udział w nich innych osób. Osoby z narcyzmem wrażliwym mogą z kolei sprawiać wrażenie skrzywdzonych, zasługujących na pomoc.
U niektórych osób mogą występować pewne cechy narcystyczne, jednak nie można wtedy mówić o zaburzeniu. Osoby takie funkcjonują w społeczeństwie względnie poprawnie, choć związek z nimi może być trudny. Może też się rozpaść. Tego rodzaju cechy mogą kryć się za używanymi dawniej w literaturze i orzecznictwie określeniami przyczyn rozkładu pożycia typu „niezgodność charakterów”, „rozbieżność celów życiowych” itp.
Przemyślana prewencja i skuteczna obrona
W toku postępowania, czy to jako pozwany, czy to jako powód, należy z rezerwą podchodzić do propozycji ugodowych ze strony osoby narcystycznej. Nie chodzi tu jedynie o sprawy podziału majątku wspólnego, lecz także np. o złożenie wniosku o nieorzekanie o winie (gdy tymczasem jasne jest, że winien rozpadu małżeństwa jest partner z zaburzeniami). Orzeczenie co do winy ma znaczenie np. wtedy, gdy chodzi o alimentację po rozwodzie i kwestie związane z władzą rodzicielską.
Osoba zaburzona może prezentować orzeczenia sądowe – niezależnie od ich treści i przesłanek wydania – jako swój sukces lub świadectwo bycia prześladowaną przez małżonka i np. „sprzymierzonych” z nim krewnych, wspieranych przez prawników. Takie zachowania wynikają z uruchamiania się mechanizmów obronnych, np. projekcji własnych, nieakceptowanych (negatywnych) cech osobowości na innych.
Możemy mieć do czynienia z próbami manipulacji sędziami czy np. świadkami i biegłymi na sali rozpraw. Łączą się z tym ataki i erystyczne argumenty. W takich sytuacjach cenna jest pomoc prawnika, który jest przygotowany merytorycznie i ma kompetencje pozwalające na radzenie sobie z sofizmatami i działaniami stanowiącymi nadużycie prawa procesowego (zob. art. 41 i art. 2262 k.p.c.).
Oparta na zaufaniu, tajemnicy i rzeczowości relacja klient-adwokat pozwala ustrzec się przed pochopnymi, a mającymi dalekosiężne konsekwencje decyzjami. Przykładem może być rezygnacja z wniesienia apelacji czy prowadzenia egzekucji ze względu na obietnice osoby zaburzonej (np. dokonania darowizn na rzecz dzieci „w zamian” za wniosek o umorzenie postępowania). Pomoc prawnika okazuje się potrzebna także wtedy, gdy osoba z zaburzeniem twierdzi, że były małżonek np. przywłaszczył sobie składniki wspólnego majątku lub np. znęcał się nad rodziną. Analiza judykatury i faktów pozwala na ustalenie, czy zarzuty mają jakiekolwiek uzasadnienie. Dzięki temu zyskujesz poczucie bezpieczeństwa.
Rozwód z narcyzem a dzieci
Zwykle rozwód łatwiej uzyskać, gdy małżeństwo jest bezdzietne. Gdy małżonkowie mają potomstwo, zwłaszcza jeszcze nieusamodzielnione, pojawia się pytanie o relację między rozwodem z narcyzem a dobrem dzieci. I w tym wypadku należy zachować rozwagę. Celowe może okazać się korzystanie z pomocy psychologów i psychiatrów, zwłaszcza jeśli zachowania osoby narcystycznej doprowadziły do rozstroju zdrowia lub gdy stanowiły przemoc psychiczną.
Władza rodzicielska, kontakty i alimenty
Należy liczyć się z tym, że porozumienie rodzicielskie z art. 58 k.r.o. nie będzie dobrowolnie wykonywane. Trzeba zadbać o to, by dzieci nie mieszkały z osobą zaburzoną (chociaż nie oznacza to samo przez się izolowania ich od rodzica). Skomplikowana może okazać się kwestia realizacji kontaktów z dziećmi, zwłaszcza że zaburzony rodzic może próbować nimi manipulować, np. przedstawiając i dzieci, i siebie jako ofiary drugiej strony, „sprzymierzonej” z psychologami czy prawnikami.
Konieczne może być zwrócenie się do sądu opiekuńczego, tak w sprawie spotkań z dziećmi, jak i ograniczenia albo pozbawienia (w skrajnych sytuacjach) drugiego rodzica władzy rodzicielskiej. I w tym obszarze dobrym rozwiązaniem jest stały kontakt ze specjalistami, którzy są w stanie udzielić wsparcia, by zapewnić ochronę dobra dziecka.
Gdy chodzi o alimenty, konieczna może okazać się egzekucja komornicza. Czasami możemy mieć nawet do czynienia z przestępstwem niealimentacji z art. 209 k.k. Z drugiej strony osoba narcystyczna może domagać się, np. w prywatnej korespondencji, zapłaty na jej rzecz zadośćuczynienia „za rozbicie małżeństwa”, alimentów z art. 60 k.r.o. czy innych kwot, np. pod pretekstem rozliczenia nakładów na majątek wspólny i Twój majątek osobisty. Może się to łączyć z groźbami, szantażem i wybuchami złości.
Rzecz jasna uleganie takim żądaniom – nawet jeśli towarzyszy im cytowanie rozmaitych przepisów czy orzeczeń sądowych – nie jest roztropnym krokiem. Dobrym pomysłem jest natomiast gromadzenie dowodów, które przydadzą się np. w procesie o ochronę dóbr osobistych.
