Pytanie, testament czy darowizna, dotyczy kwestii bardzo praktycznych. Ani zawarcie umowy darowizny, ani sporządzenie testamentu nie jest obwarowane trudnymi do spełnienia wymogami. Zainteresowani dysponują dzięki temu dużą swobodą. W związku z tym dobrym pomysłem jest dowiedzenie się, jakie możliwości dają przepisy.
Spis treści:
Umowa czy akt ostatniej woli: na co się zdecydować?
Dwie czynności prawne
Skutki nie od razu
Szczególna umowa
Przysporzenia a fiskus
Kiedy załatwić urzędowe sprawy?
Kluczowe terminy
Darowizna czy testament: co będzie lepsze?
Doświadczenie prawników-cywilistów pokazuje, że udzielenie rzeczowej odpowiedzi na pytanie: „co będzie lepsze: testament czy darowizna?” wymaga wyjaśnienia, czym cechują się te narzędzia prawne. Oba są czynnościami prawnymi znanymi od tysięcy lat. Obie dotyczą praw majątkowych (np. wierzytelności), jednak ich funkcja i skutki dokonania są odmienne. Wskazanie, na co się zdecydować, powinno poprzedzać dokładne zbadanie potrzeb i oczekiwań osoby zamierzającej np. zabezpieczyć los zabytkowego domu – siedziby rodziny.
Czynność czynności nierówna
I umowy, i testamenty są czynnościami prawnymi. Jednak testament stanowi czynność prawną jednostronną, niemającą adresatów (nie są nimi np. potencjalni spadkobiercy). Testament własnoręczny (holograficzny) jest sporządzony już w momencie, gdy testator napisał go i podpisał. Nikt nie musi nawet wiedzieć o jego powstaniu. Testament może być zmieniony lub odwołany w każdym czasie (art. 943 k.c.). Nie jest potrzebne uzasadnienie, tym bardziej np. zatwierdzenie przez sąd spadku lub inny organ. Autonomia testatora jest zatem bardzo duża.
„Odroczone” skutki
Testament jest czynnością mortis causa (na wypadek śmierci). Wywołuje zatem skutki dopiero w momencie śmierci testatora. Wówczas otwiera się spadek i następuje nabycie go przez spadkobierców, np. powołanych w testamencie. Póki spadkodawca żyje, testament nie wywołuje żadnych skutków prawnych, w szczególności nie powoduje przejścia prawa własności, nawet gdyby został sporządzony w formie aktu notarialnego.
Zwróć uwagę, że w przypadku testamentu mamy do czynienia z rozrządzeniami, nie zaś rozporządzeniami. Różnica nie jest przypadkowa. Do rozrządzeń zalicza się ustanowienie spadkobiercy, zapis zwykły i windykacyjny oraz np. wydziedziczenie (art. 1008 k.c.). Nie chodzi tu ani o przenoszenie praw, ani o stwarzanie ekspektatyw ich nabycia.
Specyficzna umowa
Odmiennie niż testament, darowizna jest umową, w której darczyńca zobowiązuje się do dokonania bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem własnego majątku (art. 888 k.c.). Umowa ta ma z reguły tzw. podwójny skutek – zarówno zobowiązujący, jak i rozporządzający (przenosi prawo własności, zob. art. 155 k.c.).
Konstrukcja prawna przypomina nieco sprzedaż lub zamianę. Mamy do czynienia z czynnością prawną dwustronną (nie można kogoś obdarować bez jego zgody). Przeniesienie prawa (np. wierzytelności) następuje wraz z zawarciem umowy albo w terminie lub pod warunkiem w niej ustalonym. Darczyńca dokonuje zatem rozporządzenia składnikami swojego mienia.
Darowizna jest dobrym rozwiązaniem, gdy zależy Ci na tym, by np. określone prawo przeszło bez zwłoki na osobę, którą chcesz obdarować. Dzięki darowiźnie masz pełną kontrolę nad tym, kiedy i na czyją rzecz następuje przeniesienie własności. Plusem jest możliwość odwołania niewykonanej jeszcze darowizny w razie istotnego pogorszenia Twojej sytuacji majątkowej (art. 896 k.c.). Możesz również odwołać darowiznę – nawet wykonaną – gdy druga strona umowy dopuści się wobec Ciebie rażącej niewdzięczności (art. 898 k.c.).
Jak widzisz, ustawa zapewnia darczyńcy minimum ochrony. Doświadczenie prawnika-praktyka pokazuje jednak, że dobrym pomysłem jest zastanowienie się, czy ten, kogo chcesz obdarować, jest godzien zaufania i odpowiedzialny. Adwokat, jako osoba niezaangażowana emocjonalnie, a przy tym dysponująca fachową wiedzą, jest w stanie spojrzeć na sprawę sine ira et studio (bez gniewu i namiętności). Dzięki temu udaje się dostrzec istotne obszary ryzyka, np. gdy chodzi o popadnięcie starzejącego się darczyńcy w niedostatek i związane z taką sytuacją obowiązki wynikające z art. 897 k.c.
Dopuszczalne jest zawarcie umowy darowizny na wypadek śmierci. Świadczenie dla obdarowanego nastąpi wówczas dopiero, gdy darczyńca umrze, jednak umowa wiąże już od momentu jej zawarcia. Przedmiotem takiej umowy mogą być konkretne prawa albo rzeczy (zatem nie np. 1/4 spadku po darczyńcy). Umowa nie może także naruszać zasad współżycia społecznego (uchwała SN z dnia 13 grudnia 2013 r., III CZP 79/13, w której zaznaczono, że postacią darowizny na wypadek śmierci jest dyspozycja wkładem, którą dopuszcza art. 56 Prawa bankowego).
Darowizna czy testament: jakie znaczenie mają podatki?
Zastanawiając się nad tym, czy wybrać darowiznę, czy testament, nie można zapomnieć o kosztach, w tym podatkach. Osoby zwracające się do mnie o pomoc prawną zwykle wiedzą, że istnieje obowiązek zapłaty podatku, np. od darowanych pieniędzy. Warto w związku z tym zwrócić uwagę na szczegóły, by lepiej poznać swoje prawa i obowiązki wynikające z ustawy o podatku od spadków i od darowizn (dalej: ustawa).
Kiedy należy się rozliczyć?
Zwolnione od interesującego nas podatku jest m.in. nabycie własności gruntów tworzących gospodarstwo rolne (pod pewnymi warunkami) oraz niektóre, dość niewielkie, darowizny pieniędzy lub innych przedmiotów dla osób zaliczanych do I grupy podatkowej (art. 4 ust. 1 ustawy). Zwolnione jest także np. dziedziczenie przez osoby z I albo II grupy podatkowej zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru, o ile konserwują je i zabezpieczają zgodnie z wymogami prawa.
Istotne terminy
Ważne jest przewidziane w art. 4a ust. 1 ustawy zwolnienie od podatku nabycia praw majątkowych lub własności rzeczy m.in. przez dzieci i dalszych zstępnych, małżonka, wstępnych i rodzeństwo pod warunkiem, że zgłoszą nabycie własności rzeczy bądź praw do urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy. Termin ów liczyć trzeba od dnia powstania obowiązku podatkowego, np. od momentu wykonania zapisu lub dalszego zapisu albo zawarcia umowy darowizny bądź jej wykonania (zob. art. 6 ustawy).
Gdy do nabycia doszło przez dziedziczenie, termin 6 miesięcy liczy się jednak od dnia uprawomocnienia się sądowego stwierdzenia nabycia spadku. Nie chodzi tu zatem o dzień otwarcia spadku. Termin 6 miesięcy biegnie także od daty wydania europejskiego poświadczenia spadkowego albo rejestracji aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy).
Spadkobiercy samodzielnie decydują, kiedy chcą zwrócić się do sądu o stwierdzenie nabycia spadku. Dzięki temu – nawet jeśli nie przysługuje im zwolnienie – mają wpływ na termin zapłaty podatku. W przypadku darowizny – zwłaszcza nieruchomości – sytuacja przedstawia się odmiennie. Gdy darowizny dokonano w formie aktu notarialnego, płatnikiem podatku jest notariusz (art. 18 ust. 1 ustawy). Ma on tym samym obowiązek obliczenia i pobrania kwoty podatku, a potem terminowego wpłacenia jej do urzędu skarbowego (art. 8 Ordynacji podatkowej).
