Wspólny pozew o rozwód bez orzekania o winie, a raczej – by wyrazić się precyzyjnie – zajęcie przez oboje zainteresowanych zgodnego stanowiska co do rozwodu i kwestii zawinienia rozkładu pożycia, nieraz jest rozwiązaniem korzystnym dla rodziny. Postępowanie toczy się szybciej, często kończąc się już w pierwszej instancji, zaś załatwienie spraw wychowawczych i majątkowych następuje w poprawnej atmosferze.
Spis treści:
Co mówią przepisy o zgodnym wniosku o rozwiązanie małżeństwa bez ustalenia zawinienia?
Przyspieszony proces
Szczegóły istotne w praktyce
Jakie wymogi powinien spełniać wniosek?
Do kiedy można złożyć oświadczenie?
Najważniejsze w życiu decyzje
Co mówi prawo o wspólnym pozwie o rozwód bez orzekania o winie?
W praktyce, mówiąc o wspólnym pozwie o rozwód bez orzekania o winie, klienci kancelarii adwokackich i radcowskich zwykle posługują się skrótem myślowym. Warto zatem wyjaśnić, co mówi na ten temat k.p.c. i k.r.o.
Z punktu widzenia prawa procesowego, powód i pozwany nie mogą złożyć wspólnie pozwu, w którym zawarte będą ich zgodne żądania. Dotyczy to nie tylko prawa małżeńskiego, lecz także np. prawa umów czy prawa spółek. W rzeczywistości chodzić może albo o uznanie żądań pozwu (w całości bądź jedynie w części), albo o przychylenie się przez stronę pozwaną do propozycji powoda, by sąd rozwodowy zaniechał orzekania co do winy.
Odstąpienie od orzekania o winie przyspiesza proces
Odstąpienie od orzekania o winie, podobnie jak uznanie żądań powoda przez stronę pozwaną, zwykle przyczynia się do przyspieszenia procesu. Dzięki temu udaje się zapobiec eskalacji konfliktu, chroniąc przy tym dobro dziecka i całej rodziny. Pamiętaj jednak, że sąd ma zasadniczo obowiązek zbadania, czy i kto ponosi winę za rozpad małżeństwa, a także orzeczenia co do winy z urzędu. By zaniechał orzekania w tym zakresie, konieczne jest złożenie zgodnego wniosku powoda i pozwanego. Mówi o tym jasno art. 57 § 2 k.r.o. Taki (i tylko taki) wniosek wiąże sąd (uchwała SN z 2 lipca 1985 r., III CZP 39/85).
W związku z tym, że niektórzy małżonkowie chcą, np. w odpowiedzi na pozew, „wziąć winę na siebie”, czyli zwrócić się do sądu, by orzekł, że to oni ponoszą wyłączną winę rozkładu pożycia, trzeba podkreślić, że sąd nie jest związany tego rodzaju wnioskiem strony (wyrok SN z 27 marca 2000 r., III CKN 652/98). Dotyczy to także sytuacji, gdy druga strona aprobuje takie oświadczenie. Nie wynika z tego jednak, że ocena przez skład orzekający poszczególnych dowodów nie będzie przemawiać za przypisaniem winy – także wyłącznej – stronie, która chciała „wziąć ją na siebie”. Zaniechanie orzekania o winie, gdy wniosku z art. 57 § 2 k.r.o. brak, podobnie jak orzekanie o niej mimo zgodnego wniosku powoda i pozwanego, trzeba uznać za rażące naruszenie prawa, uzasadniające wniesienie apelacji (zob. wyrok SN z 25 maja 1971 r., III CRN 105/71).
Spojrzenie na szczegóły dotyczące „wspólnego” pozwu o rozwód bez orzekania o winie
Jak wyjaśniliśmy wyżej, gdy mowa o „wspólnym pozwie” o rozwód bez orzekania o winie, chodzi w praktyce o wniosek obojga zainteresowanych o zaniechanie przez sąd orzekania w tym zakresie. W związku z tym pojawiają się pytania o to, czy stanowisko męża i żony musi być wyrażone w jakiś specjalny sposób, np. w formie podpisanej przez obie strony deklaracji skierowanej do sądu?
Kilka słów o wymogach prawnych wniosku rozwodzących się
Oczywiście wniosek małżonków z art. 57 § 2 k.r.o. musi być zgodny. O tej zgodności nie przesądza jednak ani forma wniosku, ani jego równoczesne złożenie (np. podczas tej samej rozprawy czy w specjalnie przygotowanym wspólnym oświadczeniu na piśmie). Każda ze stron może swe oświadczenie złożyć ex post, dopóki trwa proces rozwodowy. Nie jest także konieczne stosowanie jakichś specjalnych sformułowań czy powoływania się na przepisy. Istotą wniosku jako oświadczenia woli jest jednolitość stanowisk obojga składających go – forma i moment przedstawienia stanowiska nie mają w zasadzie znaczenia (wyrok SA w Białymstoku z 21 grudnia 2016 r., I ACa 641/16).
Jeśli któraś ze stron cofnie swą zgodę, zgoda wyrażona przez drugą, także następczo, traci znaczenie. Tym samym ani powód, ani pozwany nie są związani swym początkowym stanowiskiem. Co ciekawe, żądanie zaniechania orzekania o winie może być sformułowane jako tzw. żądanie ewentualne. W praktyce dotyczy to sytuacji, gdy powód wnosi o rozwód bez orzekania o winie, zaś strona pozwana nie godzi się na rozwiązanie małżeństwa, żądając jednak – na wypadek orzeczenia rozwodu – także zaniechania orzekania co do winy.
Do jakiego momentu można złożyć oświadczenie?
Z interesującym nas żądaniem każda ze stron może wystąpić zarówno w pierwszej (przed sądem okręgowym), jak i w drugiej instancji, zatem gdy trwa już postępowanie wywołane wniesieniem apelacji. Możliwe jest także odwołanie zgody wyrażonej w pierwszej instancji dopiero przed sądem odwoławczym. Takie uprawnienie strony wynika z tzw. zasady dyspozycyjności. Oznacza ona, że decydujące znaczenie dla wszczęcia i dalszego toku postępowania ma przede wszystkim wola osób bezpośrednio zainteresowanych wynikiem procesu (zob. np. wyrok SN z 17 lutego 2005 r., IV CK 557/04). Zmiana stanowiska, nawet w drugiej instancji, nie podlega ocenie sądu, gdy chodzi o motywację strony (np. chęć pojednania i utrzymania przyjacielskich relacji z byłym małżonkiem). Nie jest także uzależniona od tego, czy w apelacji zgłoszono nowe fakty i dowody dotyczące winy małżonka (wyrok SA w Szczecinie z 27 listopada 2018 r., I ACa 276/18).
Decyzje mają swoje konsekwencje
Jak widać, przepisy procesowe są elastyczne – nie wymagają dla zgodnego żądania z art. 57 § 2 k.r.o. szczególnych formalności. Mimo to, udzielając konsultacji prawnych lub podejmując się prowadzenia sprawy rozwodowej, zwracam uwagę moich klientów na ważkie następstwa zaniechania przez sąd orzekania co do winy. Zgodnie z art. 57 § 2 k.r.o. in fine, zaniechanie takie stwarza fikcję prawną, że ani mąż, ani żona nie ponoszą winy rozkładu pożycia. Takie ustalenie zawarte w prawomocnym wyroku wiąże m.in. inne sądy i organy, ma także walor res iudicata. Wpływa to np. na zakres obowiązku alimentacyjnego między byłymi małżonkami, o którym mowa w art. 60 k.r.o. Może mieć także wpływ na orzeczenia sądu co do władzy rodzicielskiej i kontaktów z dziećmi już po prawomocnym rozwodzie. Tym samym konieczna jest dokładna analiza sytuacji, ze zwróceniem uwagi na detale i całokształt okoliczności (np. w sytuacji, gdy z propozycją „polubownego rozwodu” występuje strona, która krzywdziła małżonka lub całą rodzinę). Pozwala to na przygotowanie opartego na fachowej wiedzy i doświadczeniu prawnika planu dalszego działania i strategii prowadzącej do minimalizacji szkód związanych z rozwodem i kryzysem rodziny.
