Emerytura po rozwodzie po byłym mężu lub żonie to jedynie potoczne określenie, przynajmniej gdy mówimy o polskim prawie. W rzeczywistości chodzi o uzyskanie od ZUS renty rodzinnej, będącej świadczeniem zastępującym utracony wskutek śmierci uprawnionego do emerytury dochód. Z pewnością dobrze wiedzieć, jak przedstawia się aktualny stan prawny, by dzięki temu orientować się w swoich uprawnieniach i obowiązkach.
Spis treści:
Renta rodzinna dla eks-małżonki w świetle przepisów
Kluczowe regulacje
Co mówi judykatura?
Kilka istotnych orzeczeń
Wsparcie bazujące na wiedzy
Co o emeryturze po rozwodzie po byłym mężu mówi ustawa?
Podobnie jak inne sprawy związane ze świadczeniami z zakresu ubezpieczeń społecznych, tzw. emerytura po rozwodzie po byłym mężu jest regulowana w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawa). Określanie wspomnianego świadczenia mianem emerytury to tylko skrót myślowy, pojawiający się głównie w publicystyce, rzadziej wśród prawników. De lege lata prawo do emerytury, podobnie jak np. prawo do renty inwalidzkiej, nie jest w Polsce dziedziczne. W rzeczywistości chodzi o rentę rodzinną dla małżonka lub byłego małżonka zmarłego.
Spojrzenie na uregulowania dotyczące renty rodzinnej dla osoby rozwiedzionej
Jak wskazuje art. 65 ust. 1 ustawy, interesujące nas świadczenie przysługuje uprawnionym członkom rodziny zmarłego, który w momencie śmierci miał ustalone prawo do emerytury, prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniał warunki do otrzymania któregoś z tych świadczeń. Jak wynika z art. 66 ustawy, renta rodzinna przysługuje również w sytuacji, gdy zmarły pobierał w momencie zgonu m.in. świadczenie przedemerytalne lub zasiłek przedemerytalny.
Wśród osób uprawnionych ustawa wskazuje małżonka, zarówno wdowę, jak i wdowca, o ile spełnią warunki określone w art. 68-71. Przesłanki uzyskania omawianej tu renty przez wdowę wskazano w art. 70 ustawy. Może to być np. osiągnięcie w momencie śmierci męża 50 lat. Uprawnień małżonki rozwiedzionej dotyczy w szczególności art. 70 ust. 3. Zgodnie z tym przepisem kobieta rozwiedziona ma prawo do renty rodzinnej po zmarłym byłym mężu, jeśli w dniu, w którym ten zmarł, miała prawo do alimentów od niego. Prawo to musi być ustalone albo wyrokiem, albo ugodą (art. 70 ust. 3 in fine ustawy; do istotnej w praktyce kwestii ugody odniesiemy się nieco niżej). Wyjaśnijmy, że trzeba także spełniać którąś z przesłanek ogólnych, dotyczących każdej wdowy, np. osiągnąć odpowiedni wiek bądź być niezdolną do pracy w momencie śmierci byłego męża.
Przypomnijmy, że regulacje art. 70 ust. 1-4, a zatem także te dotyczące alimentów po rozwodzie, stosuje się również do owdowiałego albo rozwiedzionego mężczyzny. Dla uniknięcia wątpliwości potwierdza to wyraźnie art. 70 ust. 5 ustawy.
Można w tym miejscu dodać, że od początku 2025 roku prawo pozwala na łączenie renty rodzinnej z własną emeryturą. Rozwiązanie to jest często, choć nieco myląco, nazywane rentą wdowią. Nie jest ono tym samym co renta rodzinna. Jednym z warunków skorzystania z niego jest pozostawanie we wspólności małżeńskiej aż do dnia, w którym zmarł małżonek (art. 95a ust. 2 ustawy).
Emerytura po rozwodzie po byłym mężu, czyli renta dla eks-małżonki w świetle orzecznictwa
Wyjaśniliśmy już, co ustawa mówi o rencie rodzinnej, zwanej czasami emeryturą po rozwodzie, należnej po byłym mężu. Podobnie jak np. w prawie spółek czy prawie pracy, oprócz przepisów szczególne znaczenie dla praktyki ma dorobek judykatury.
Co mówi Sąd Najwyższy i Trybunał Konstytucyjny?
Na wstępie można wskazać, że kobieta rozwiedziona, która w momencie śmierci byłego męża nie miała ustalonego wyrokiem sądu lub ugodą prawa do alimentów po nim, nie jest uprawniona do renty rodzinnej, nawet gdy po rozwodzie para nadal żyła wspólnie (wyrok SN z 16 marca 1999 r., II UKN 521/98). Brak ugody lub wyroku przekreśla prawo do renty również wtedy, gdy mimo rozwodu utrzymywała się – np. za sprawą pogodzenia się i wzajemnego przebaczenia – aż do śmierci byłego męża więź uczuciowa, gospodarcza, a nawet fizyczna (wyrok SN z 22 stycznia 1998 r., II UKN 461/97).
Sąd Najwyższy uznał także, że orzeczenie separacji (mającej co do zasady skutki rozwodu, zob. art. 61(4) § 1 k.r.o.) przekreśla prawo wdowy do uzyskania renty rodzinnej, o ile nie miała ona w dniu śmierci byłego męża ustalonego wyrokiem bądź ugodą prawa do alimentów od niego (wyrok SN z 9 sierpnia 2007 r., I UK 67/07).
W istotnym dla praktyki – mimo braku odpowiedniej korekty art. 70 ustawy – wyroku TK z 13 maja 2014 r., SK 61/13, wskazano, że wymóg legitymowania się przez kobietę rozwiedzioną albo wyrokiem, albo ugodą sądową (a zatem nie inną umową) jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Tym samym moc obowiązującą utracił wspomniany już fragment art. 70 ust. 3 obejmujący słowa „wyrokiem lub ugodą sądową”. Wobec tego ustalenie prawa do alimentów relewantne dla powstania uprawnienia do renty może nastąpić bez udziału sądu, w drodze zawarcia umowy z byłym mężem. Dzięki temu ochrona osób rozwiedzionych znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej jest wzmocniona.
Pamiętajmy, że źródłem obowiązku alimentacyjnego jest ustawa (k.r.o.), zaś umowa między uprawnionym i zobowiązanym, nawet zawarta jedynie per facta concludentia, obowiązek ten jedynie potwierdza i konkretyzuje. Tym samym ani zainteresowani, ani sąd, np. orzekający rozwód, nie mogą przyznać alimentów, gdy nie są zrealizowane przesłanki ustawowe, nawet gdyby za takim rozwiązaniem przemawiały np. względy słuszności.
Merytoryczne wsparcie nie tylko na sali rozpraw
Niezależnie od stopnia złożoności sytuacji faktycznej i prawnej dobrym pomysłem jest skonsultowanie się z profesjonalistą. Ma on doświadczenie i wiedzę pozwalające na obiektywną ocenę sytuacji i znalezienie optymalnych in concreto rozwiązań, np. gdy chodzi o odwołanie się do sądu od decyzji ZUS lub innego organu rentowego, przygotowanie apelacji albo skargi kasacyjnej. Prawnik zapewni także pomoc, gdy chodzi o świadczenia podobne do renty rodzinnej, przewidziane w komercyjnych umowach ubezpieczenia.
