Zastanawiasz się, co daje intercyza w razie rozwodu? Odpowiedź na tak postawione pytanie może wydawać się łatwa, jeżeli – myśląc o umowach dotyczących ustroju majątkowego w małżeństwie – bierzemy pod uwagę jedynie intercyzę wprowadzającą rozdzielność majątkową. W rzeczywistości stosunki majątkowe małżonków mogą być ukształtowane na kilka sposobów, a sytuacja może zmieniać się, dopóki małżeństwo istnieje, przynajmniej de iure.
Spis treści:
Jakie znaczenie ma umowa majątkowa małżeńska w razie rozwiązania małżeństwa?
Przydatne ułatwienia
Szczegóły istotne w praktyce
Rozwiązanie małżeństwa a umowne ograniczenie wspólności
Majątek bez majątku
Co w świetle prawa daje intercyza w razie rozwodu?
Odpowiadając na pytanie o to, co daje intercyza w razie rozwodu, warto odwołać się do doświadczeń adwokata. Klienci mojej kancelarii, których małżeństwo znalazło się w kryzysie, z reguły pozostają w ustawowym ustroju majątkowym. Pojawiają się w związku z tym pytania o to, jak będzie przebiegał podział majątku wspólnego, ile zajmie itp. Do rzadkości nie należy pytanie o to, czy można w jakiś sposób uprościć i przyspieszyć postępowanie.
Wymierne korzyści
Punktem wyjścia dla analizy sytuacji jest zbadanie, jakie intercyzy bądź inne umowy zawierali dotychczas między sobą małżonkowie. Z najprostszą sytuacją mamy do czynienia, gdy jeszcze przed zawarciem małżeństwa lub niewiele później zdecydowano się na ustanowienie pełnej rozdzielności. Wówczas, jak wskazuje art. 51 k.r.o., i mąż, i żona zachowują swój majątek nabyty nim zawarto intercyzę oraz całość majątku nabytego później. Majątek wspólny nie powstaje, zatem zwykle nie ma czego dzielić – także po rozwodzie.
Umowa majątkowa wprowadzająca rozdzielność może być zawarta także po dłuższym czasie, póki trwa węzeł małżeński w sensie prawnym. Wówczas z reguły istnieje już majątek objęty wspólnością łączną. Wprowadzenie rozdzielności sprawia, że ta wspólność przestaje istnieć, zaś udziały (po ½) w poszczególnych przedmiotach majątkowych „przechodzą” do majątków osobistych małżonków. Ich położenie staje się podobne do położenia dziedziców niepodzielonego spadku. Otwiera się zatem droga do szybkiego zniesienia współwłasności, np. poprzez sprzedaż poszczególnych rzeczy lub umówienie się, że przypadną one jednemu z małżonków ze spłatą drugiego.
Bardziej złożona okaże się sytuacja, gdy małżonkowie zdecydowali się na rozdzielność z wyrównaniem dorobków. Wówczas, po jej ustaniu (np. po rozwodzie), ten z małżonków, którego dorobek jest mniejszy, ma roszczenie o wyrównanie dorobków – czy to przez zapłatę, czy to przeniesienie prawa, np. cesję wierzytelności (art. 51⁴ § 1 k.r.o.). Brak majątku wspólnego sprawia, że postępowanie i w tym wypadku będzie biec szybciej, zwłaszcza gdy uda się rozwiązać, poprzez zawarcie odpowiedniej umowy, kwestię wyrównania dorobków.
Szczegóły ważne dla obrotu prawnego
Warto wiedzieć, iż intercyza – podobnie jak orzeczenie separacji – nie sprawia, że przestaje istnieć małżeński ustrój majątkowy. Ustrój taki, również gdy chodzi o rozdzielność, zniknie dopiero, gdy małżeństwo zostanie rozwiązane lub ustanie. Oprócz tego, małżonkowie nie mogą zawierać bez żadnych ograniczeń innych niż intercyzy wymienione w k.r.o. umów, które przesuwają między ich majątkami określone składniki. Takie umowy (np. darowizny) mogą być uznane za zawierane w zamiarze obejścia prawa rodzinnego (wyrok SA w Gdańsku z 7 października 2020 r., V ACa 380/20). Pociąga to za sobą ich nieważność (art. 58 § 1 k.c.).
Nie jest też możliwe zawarcie umowy, która ustanowiłaby nierówne udziały w majątku wspólnym już po ustaniu wspólności ustawowej (wyrok SA w Warszawie z 17 maja 2018 r., VI ACa 242/17). Ustalić takie udziały może sąd – gdy wystąpią przesłanki z art. 43 § 2 k.r.o.
Doskonale widać tu celowość zwrócenia się do profesjonalisty, który pomoże ustrzec się przed pozornymi „ułatwieniami”, a jednocześnie wskaże np. na przewidzianą w art. 50¹ k.r.o. możliwość zawarcia w intercyzie postanowienia, że udziały małżonków w razie ustania wspólności będą inne niż po ½.
Co daje intercyza w razie rozwodu, gdy ograniczono wspólność majątkową?
Wyjaśniając, co daje intercyza w razie rozwodu, zwróciliśmy uwagę na korzyści wynikające z zawarcia umowy wprowadzającej rozdzielność. Takie intercyzy są najlepiej znane i mają – jak można sądzić – największe znaczenie w praktyce. Mimo to, jako prawnik zajmujący się od kilkunastu lat sprawami rodzinnymi, zapewniam wsparcie także wtedy, gdy np. zawarto umowę przewidującą ograniczenie wspólności majątkowej.
Tak jak przy ustroju ustawowym, obowiązuje tu reguła, że póki trwa wspólność, nie jest dopuszczalny podział majątku nią objętego ani rozporządzanie udziałem, który po ewentualnym jej ustaniu przypadnie mężowi bądź żonie w majątku wspólnym lub przedmiotach, składających się nań (art. 35 k.r.o.).
„Ubogi” majątek wspólny
Intercyza ograniczająca wspólność ustawową jest uregulowana bardzo lakonicznie – mówi o niej wyraźnie jedynie art. 47 k.r.o. Zakres autonomii stron jest tu szeroki, o ile zachowana zostanie, nawet w bardzo małym zakresie, wspólnota majątkowa. Tym samym można postanowić, że w skład majątku wspólnego wejdą np. jedynie nieruchomości lub nawet wyłącznie nieruchomości określonego rodzaju. Takie ujęcie zbliża ograniczoną wspólność do rozdzielności.
Trzeba jednak pamiętać, że majątek wspólny – nawet gdy w jego skład wchodzi jedna rzecz – nadal istnieje. Wobec tego, po rozwodzie może okazać się konieczne przeprowadzenie podziału, czy to przed sądem, czy to poprzez zawarcie umowy. Korzystnym rozwiązaniem może okazać się złożenie – jeszcze na etapie procesu rozwodowego – wniosku o podział majątku wspólnego już w wyroku. Pozwala na to art. 58 § 3 k.r.o., wymagając jednak, by podział nie pociągał za sobą zbyt wielkiej zwłoki w postępowaniu. Jeżeli mamy do czynienia z ograniczoną wspólnością, zwłoka taka zapewne nie wystąpi (np. podział obejmie tylko kilka przedmiotów).
Skomplikować postępowanie może natomiast zawarcie intercyzy rozszerzającej wspólność. Jednak i w takim przypadku możliwe jest wynegocjowanie – np. z pomocą mediatora i prawnika – zadowalających obie strony umów. Nie jest konieczne dokonywanie podziału majątku od razu w całości; proces ten można rozłożyć na etapy. Podstawowe znaczenie ma zawsze analiza sytuacji sine ira et studio, a zatem oparta na roztropności i rzeczowości. Dzięki temu uda się wypracować skuteczną strategię, przewidującą np. opracowanie umowy działowej lub poddanie sporu o podział majątku rozstrzygnięciu sądu polubownego.
