Pytanie, co daje rozwód z orzeczeniem o winie, nasuwa się na myśl np. gdy od znajomych czy rodziny słyszymy o trwającym sporo czasu procesie rozwodowym, w którym jedną z najbardziej spornych kwestii była właśnie wina męża bądź żony. Skupienie się na winie sugeruje, że ma ona szczególny wpływ na prawa i obowiązki rozwiedzionych. Czy tak rzeczywiście jest?
Spis treści:
Jakie znaczenie ma wyrok z przypisaniem odpowiedzialności za rozkład pożycia?
Jakie są możliwości?
Jakie następstwa ma orzeczenie o winie?
Na jakie korzyści może liczyć niewinny małżonek?
Alimenty a wina rozkładu pożycia
Nierówne udziały w majątku wspólnym
Co w świetle k.r.o. daje rozwód z orzeczeniem o winie?
By odpowiedzieć na pytanie, co daje rozwód z orzeczeniem o winie, warto tytułem wprowadzenia rozpocząć od wyjaśnienia kilku ważnych w praktyce kwestii. Dzięki temu stanie się jasne, dlaczego tak ważne jest dokładne określenie – np. w czasie konsultacji z prawnikiem – żądań pozwu rozwodowego lub sporządzenie odpowiedzi nań, nawet jeśli – przynajmniej prima facie – jedną sporną kwestią jest wina.
Jakie są możliwości?
W wyroku orzekającym rozwód sąd może zaniechać orzekania o winie (na zgodny wniosek rozwodzących się), może ustalić, że winni rozkładu pożycia są zarówno mąż, jak i żona, może także uznać, że winna jest tylko jedna strona. Możliwe jest również orzeczenie, że żaden z małżonków winy rozkładu pożycia nie ponosi.
Dodajmy, że winę na gruncie prawa małżeńskiego rozumieć trzeba tak samo jak w prawie cywilnym – k.r.o. nie zawiera własnej definicji. Najkrócej rzecz ujmując, chodzi o zachowania naruszające porządek prawny, świadome i zarzucalne, zarówno umyślne, jak i nieumyślne. Warto pamiętać, że dla rozstrzygnięcia co do winy znaczenie ma sentencja wyroku (a zatem nie to, co znajdzie się w jego uzasadnieniu – zob. np. wyr. SN z 6 maja 1999 r., II CKN 34/98). Zaniechanie orzeczenia o winie, gdy brak zgodnego żądania małżonków w tym zakresie, jest rażącym naruszeniem prawa (wyr. SN z 25 maja 1971 r., III CRN 105/71).
Jakie następstwa ma orzeczenie o winie?
Orzeczenie o winie ma istotne następstwa, m.in. gdy chodzi o zakres obowiązku alimentacyjnego byłego małżonka (art. 60 k.r.o.). Pamiętajmy ponadto, że rozwód jest wykluczony, gdy żąda go małżonek ponoszący wyłączną winę rozkładu wspólnego pożycia (art. 56 § 3 k.r.o., tzw. zasada rekryminacji – zob. wyr. SN z 19 stycznia 2005 r., V CK 364/04). Druga strona może jednak zgodzić się na rozwód; małżeństwo może być rozwiązane także wtedy, gdy odmowa zgody na rozwód przez stronę niewinną okaże się sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 56 § 3 k.r.o. in fine).
Oprócz tego, orzeczenie sądu rozwodowego przypisujące winę rozkładu pożycia jednej lub obu stronom jest swego rodzaju podsumowaniem i oceną pożycia rozstających się małżonków (zwłaszcza wskazaniem, kto postępował nierzetelnie). W związku z tym uzasadnienie takiego wyroku powinno być wszechstronne i wyważone (zob. np. wyr. SN z 14 kwietnia 2005 r., II CK 609/04). Przypisanie winy ma także znaczenie jako ujemna ocena moralna postępowania małżonka (zob. np. wyr. SN z 21 maja 1998 r., III CKN 505/97).
Co daje małżonkowi niewinnemu rozwód z orzeczeniem o winie drugiej strony?
Omówiliśmy już pokrótce, co de lege lata daje rozwód z orzeczeniem o winie. Moje doświadczenie jako adwokata zajmującego się od kilkunastu lat prowadzeniem spraw z zakresu prawa rodzinnego i małżeńskiego pokazuje, że klienci zwracający się o poradę prawną lub np. reprezentację w procesie, są zainteresowani tym, czy orzeczenie o winie drugiej strony przyniesie im bądź dzieciom jakąś korzyść. Wydźwięk moralny prawomocnego orzeczenia ma wielkie znaczenie, jednakże nie można pominąć np. kwestii majątkowych (por. np. uchw. SN z 12 października 1970 r., III CZP 6/70). Są one istotne nie tylko dla samych rozwiedzionych, lecz także dla jeszcze nieusamodzielnionych dzieci (a przecież zasada dobra dziecka jest jednym z filarów prawa rodzinnego).
Jak już zasygnalizowaliśmy, prawomocne orzeczenie co do winy ma znaczenie, gdy chodzi o zakres alimentacji byłego współmałżonka. Zwróćmy jednak uwagę, iż może ono mieć równie duże znaczenie dla żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (art. 43 § 2 k.r.o.).
Alimenty a wina rozkładu pożycia
Zgodnie z art. 60 § 2 k.r.o., w sytuacji, gdy były mąż lub żona został przez sąd uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia małżeńskiego, a ponadto rozwód prowadzi do istotnego pogorszenia sytuacji materialnej strony niewinnej, może ona żądać, by sąd orzekł, iż wyłącznie winny małżonek ma obowiązek przyczyniania się do zaspokajania jej usprawiedliwionych potrzeb w odpowiednim zakresie (ustala to sąd, opierając się na dowodach). Nie jest zatem konieczne znajdowanie się przez stronę niewinną w niedostatku. Małżonek uprawniony do alimentów, o którym mowa w art. 60 § 2, jest uprzywilejowany, gdyż – zgodnie z art. 60 § 1 k.r.o. – osoba rozwiedziona, która nie ponosi wyłącznej winy za rozpad małżeństwa (a zatem np. gdy orzeczono winę obojga), może domagać się od drugiej strony zapewnienia środków utrzymania tylko, jeśli znajduje się w niedostatku. Zakres świadczeń z art. 60 § 1 powinien oprócz tego odpowiadać usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom majątkowym i zarobkowym strony zobowiązanej – jest zatem podwójnie limitowany.
Nierówne udziały we wspólnym majątku
Zasadą jest, że mąż i żona mają równe udziały w majątku wspólnym, także przy wspólności umownej (o ile w intercyzie nie przewidziano udziałów w innej wysokości – art. 50¹ k.r.o.). Przewidziane w art. 43 § 2 k.r.o. żądanie ustalenia udziałów nierównych, z uwzględnieniem stopnia, w którym mąż i żona przyczyniali się de facto do powstania wspólnego majątku, ma charakter wyjątku od reguły. Przesłanką ustalenia nierównych udziałów są „ważne powody”. Jest to pojęcie bardzo ogólne, dzięki czemu zachowana jest tak cenna elastyczność prawa. Za takie powody można uznać przesłanki moralne, sprawiające, że in concreto przyjęcie, iż udziały w majątku wspólnym są równe, kolidowałoby z zasadami współżycia społecznego (dobrymi obyczajami). Ważnym powodem może okazać się także zawinione doprowadzenie do rozkładu pożycia (zob. np. post. SN z 27 czerwca 2003 r., IV CKN 278/01, OSN 2004/9, poz. 146 oraz precedensowe post. SN z 16 listopada 2024 r., II CSKP 1401/22). W szczególnych sytuacjach sąd może pozbawić małżonka winnego rozpadu małżeństwa lub dopuszczającego się innych nieakceptowalnych czynów nawet całego udziału w majątku wspólnym (zob. orz. SN z 27 czerwca 2003, j.w.). Tym samym, orzeczenie o winie może pociągać za sobą poważne następstwa majątkowe.
