Można sądzić, że pytanie, czy darowizna podlega podziałowi przy rozwodzie, odnosi się głównie do przedmiotów otrzymywanych jako prezenty, np. z okazji wesela czy rocznicy ślubu. Mimo to przedmiotem darowizny nieraz okazuje się np. mieszkanie bądź inna nieruchomość. Wówczas los darowanej rzeczy jest sprawą bardzo istotną.
Spis treści:
W świetle prawa
Majątek osobisty i wspólny
Wyjątki
Losy darowanego przedmiotu a intercyza
Małżeński wybór
Rozszerzenie wspólności
Rozdzielność z wyrównaniem dorobków
Co decyduje o wartości dorobku?
Jak dobrać odpowiednie rozwiązanie?
Czy w świetle prawa darowizna podlega podziałowi przy rozwodzie?
By odpowiedzieć na ważne w praktyce pytanie o to, czy darowizna podlega podziałowi przy orzekaniu rozwodu, spójrzmy na fundament polskiego prawa małżeńskiego, czyli Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.).
Wraz z zawarciem małżeństwa powstaje ex lege wspólność majątkowa, która obejmuje przedmioty nabyte przez jednego lub oboje małżonków. Tworzą one majątek wspólny (art. 31 § 1 k.r.o.). Obok tego istnieją nadal majątki osobiste męża i żony. W razie rozwodu nie podlegają one podziałowi, chociaż można np. zgłaszać roszczenia związane z rozliczeniem nakładów, o których mowa w art. 45 k.r.o.
Majątek osobisty i wspólny
Do majątku osobistego wchodzą jedynie składniki expressis verbis wymienione w ustawie, m.in. przedmioty nabyte nim powstała wspólność (np. prezenty otrzymane w okresie narzeczeństwa) oraz przedmioty nabyte przez darowiznę, zapis lub dziedziczenie już po zawarciu małżeństwa (art. 33 pkt 2 k.r.o.). Darczyńca może jednak postanowić, że przedmiot jego aktu szczodrobliwości powinien wejść do majątku wspólnego. Taka decyzja może być wyrażona expressis verbis w umowie darowizny lub wynikać z wykładni oświadczenia woli według zasad z art. 65 k.c.
Darczyńca może np. podarować po 1/4 własności jakiejś rzeczy każdemu z małżonków do jego majątku osobistego, zaś resztę (1/2) darować do majątku wspólnego. Wówczas w razie rozwodu podziałowi będzie podlegać tylko część prawa własności należąca do majątku wspólnego. Dobrym rozwiązaniem okazuje się wtedy np. sprzedaż danej rzeczy i podzielenie się przez rozwiedzionych pieniędzmi. Czasami, ze względu na wygórowane żądania drugiej strony (np. oderwana od realiów rynku wysokość żądanej spłaty), konieczne jest wszczęcie postępowania sądowego. W każdym przypadku zapewniam pełną pomoc prawną, zarówno na etapie przedsądowym, jak i gdy chodzi o działanie jako pełnomocnik, np. w postępowaniu wywołanym wniesieniem apelacji lub skargi kasacyjnej.
Wyjątki od przepisów
Można w tym miejscu dodać, że przedmioty zwykłego urządzenia domowego, które służą obojgu małżonkom (np. lodówka, pralka, kuchenka, „rodzinny” komputer), wchodzą w skład majątku wspólnego również wtedy, gdy zostały darowane, o ile darczyńca nie zdecydował inaczej (art. 34 k.r.o.). Mamy tu do czynienia z wyjątkiem od zasady z art. 33.
Zgodnie z art. 6 k.c., ciężar wykazania, że dany składnik należy do określonego majątku, spoczywa na tym, kto z tego twierdzenia wywodzi skutki prawne (np. domaga się zaliczenia rzeczy darowanej do majątku wspólnego, a zatem podlegającego podziałowi; zob. np. wyrok SN z 11 września 1998 r., I CKN 830/97).
Czy darowizna podlega podziałowi przy rozwodzie, gdy małżonkowie podpisali intercyzę?
Udzielenie całościowej odpowiedzi na pytanie, czy darowizna podlega podziałowi przy rozwodzie, wymaga zwrócenia uwagi na sytuację małżonków, którzy zawarli umowę majątkową małżeńską, czyli intercyzę.
Często osoby zwracające się do mojej kancelarii o poradę czy opinię prawną sądzą, że intercyza może przewidywać jedynie ustanowienie zupełnej rozdzielności majątkowej. Rzeczywiście, taka umowa jest często spotykana w obrocie, a zaletą ustroju wprowadzanego mocą jej postanowień jest prostota. Brak tu wspólnego majątku, zatem w razie rozwodu zwykle nie ma czego dzielić (inną sprawą jest nabywanie przez małżonków różnych przedmiotów majątkowych wspólnie jako „zwykłych” współwłaścicieli albo wspólników spółki cywilnej).
Dodatkowe rozwiązania
Warto jednak pamiętać, że umowa majątkowa małżeńska może wprowadzać inne rozwiązania. Jak wskazuje art. 47 § 1 k.r.o., można zdecydować się m.in. na rozszerzenie wspólności bądź na ustrój rozdzielności z wyrównaniem dorobków. Co wówczas dzieje się z przedmiotami darowanymi któremuś z małżonków?
Wspólność rozszerzona
Przy wspólności rozszerzonej sprawa jest dość prosta: zgodnie z art. 49 § 1 k.r.o. intercyza nie może rozszerzyć wspólności między małżonkami m.in. na przedmioty majątkowe, które przypadną jednemu z nich tytułem darowizny. To samo dotyczy zapisu albo spadkobrania.
Wyrównanie dorobków
Gdy małżonkowie zdecydują się na rozdzielność w wariancie z wyrównaniem dorobków, nie powstanie majątek wspólny (wynika to z art. 51(2) k.r.o., który poleca stosować tu przepisy o „standardowej” rozdzielności). Po ustaniu rozdzielności (np. wskutek rozwodu) małżonek, którego dorobek okaże się mniejszy, może jednak żądać wyrównania dorobków poprzez zapłatę lub przeniesienie prawa (np. własności bądź cesję wierzytelności).
Czy na wartość dorobku mają wpływ darowizny?
Zgodnie z art. 51(3) § 2 k.r.o., jeżeli intercyza nie zawiera odmiennych postanowień, przy obliczaniu dorobku należy pominąć przedmioty majątkowe, które zostały nabyte jeszcze zanim zawarto umowę, oraz wskazane w art. 33 pkt 2, 5-7 oraz 9 k.r.o. Należy także pominąć przedmioty nabyte w zamian za nie (tzw. surogaty). Spojrzenie na art. 33 pkt 2 k.r.o. wskazuje, że chodzi tu m.in. o przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę. Tym samym darowizny nie będą wliczane do dorobku, jednakże małżonkowie mogą zdecydować się na inne rozwiązanie na etapie redagowania umowy lub jej zmiany.
Jak dobrać odpowiednie rozwiązanie?
Jak widać, zainteresowani dysponują szerokim zakresem autonomii. Mogą kształtować stosunki majątkowe między sobą w zróżnicowany sposób. Ratio legis jest tu zapewnienie adaptacji rozwiązań ustawowych do potrzeb konkretnej rodziny, np. w związku z prowadzeniem przez męża i żonę działalności gospodarczej.
Z pewnością dobrym pomysłem – także gdy został już orzeczony rozwód – jest skonsultowanie się z profesjonalistą, który dzięki swej wiedzy i doświadczeniu zawodowemu doradzi, jakie kroki podjąć, by np. dokonać podziału majątku bez wszczynania postępowania sądowego, poprzez zawarcie odpowiednich umów, podobnie jak przy podziale spadku. Dzięki temu nie tylko oszczędza się czas, lecz także unika ciągnących się nieraz przez lata sporów rodzinnych.
Jako adwokat mogę zapewnić, że zawsze stawiam na dialog i aktywne słuchanie tego, co ma do powiedzenia mój klient. Uważam, że najlepsze rozwiązania wypracowuje się poprzez wymianę poglądów, dzielenie się wiedzą oraz jasne komunikaty. Do poszczególnych problemów podchodzę indywidualnie, unikając oderwanych od niuansów danej sprawy, abstrakcyjnych ocen i z pozoru „zawsze skutecznych” rozwiązań.
