Udzielając odpowiedzi na pytanie, ile trwa rozwód, można powiedzieć, że to zależy. Ani prawo procesowe, ani rodzinne nie przewiduje z góry określonych terminów (podobnych np. do tych z k.p.a.). Znaczenie ma zatem obciążenie wydziału cywilnego w konkretnym sądzie, stopień złożoności sprawy, a w pewnej mierze także postawa i inicjatywa małżonków.
Spis treści:
Ile czasu potrzeba, by sąd rozwiązał małżeństwo?
Dane z badania akt
Długość trwania procesu a przepisy k.p.c.
Poznanie prawdy a oszczędność czasu
Pomoc prawnika
Ochrona przed działaniami w złej wierze
Ile w świetle statystyk trwa sprawa o rozwód?
Moje kilkunastoletnie doświadczenie w prowadzeniu spraw cywilnych dowodzi, że na pytanie, ile trwa rozwód, trudno podać jedną, prostą odpowiedź. Nie można z góry określić, że np. sprawa o rozwód bez orzekania o winie przed sądem w Warszawie zakończy się w ciągu dwóch miesięcy. Zwykle więcej czasu zajmuje rozwód z orzekaniem o winie. W takim wypadku bywa (na szczęście nie jest to regułą), że postępowanie toczy się nawet kilka lat. Zazwyczaj konieczne jest złożenie apelacji lub przygotowanie odpowiedzi na apelację. Niezbędne może być również przeprowadzenie wielu dowodów, np. z opinii biegłych albo wywiadu środowiskowego (zob. art. 434 k.p.c.). Czasami konieczne okazuje się także zawieszenie postępowania.
Spojrzenie na liczby
W 2017 r. na łamach wydawanego przez Instytut Wymiaru Sprawiedliwości pisma naukowego „Prawo w działaniu. Sprawy cywilne” opublikowano wyniki badania akt 400 spraw rozwodowych z 15 sądów okręgowych, które prawomocnie zakończyły się w 2015 r. W 76,5% spraw strona powodowa wnosiła o zaniechanie orzekania o winie. W 89 sprawach żądano orzeczenia rozwodu z winy pozwanego, zaś z winy obojga małżonków – tylko w 3. Wspólne małoletnie dzieci miało 220 małżeństw.
Średni czas trwania procesu od złożenia pozwu do wydania wyroku w I instancji wyniósł 6 miesięcy, mediana – 4 miesiące. Najkrótsze postępowanie trwało zaledwie miesiąc, najdłuższe aż 34 miesiące, czyli prawie trzy lata. Co ciekawe, postępowanie apelacyjne toczyło się jedynie w 9 sprawach. W takich przypadkach okres między wydaniem wyroku w I i II instancji wynosił średnio 8 miesięcy, a mediana – 7. W żadnej sprawie nie przekroczył on roku. Zbliżone wyniki uzyskał M. Domański w badaniach opublikowanych w „Prawie w działaniu” w 2015 r. (średni czas trwania procesu w I instancji: 8,6 miesiąca; mediana: 7 miesięcy; najkrótsze postępowanie: miesiąc; najdłuższe: 42 miesiące – z uwagi na jego zawieszenie).
Pamiętajmy, że takie dane są jedynie pewną wskazówką. Zgodnie z ewidencją przygotowaną przez Ministerstwo Sprawiedliwości, w 2024 r. do sądów okręgowych wpłynęły 82 777 spraw rozwodowych, z czego załatwiono 78 912 (orzeczono merytorycznie, zwrócono lub odrzucono pozew, umorzono postępowanie). Na okres następny pozostało 61 948 spraw. Dla porównania, spraw o separację było znacznie mniej – wpłynęło ich zaledwie 1 573. Do sądów apelacyjnych wpłynęły w 2024 r. 4 093 sprawy rozwodowe, z czego załatwiono 3 299. Na kolejne okresy pozostało 5 252 sprawy. Tym samym obłożenie wydziałów cywilnych jest znaczne.
Ile czasu trwa rozwód z orzeczeniem o winie, bez orzekania o winie lub gdy są dzieci?
Zastanawiając się, ile czasu może w praktyce trwać rozwód z orzeczeniem o winie, bez orzekania o winie lub gdy są dzieci, jasne jest, że dłużej potrwa proces, gdy trzeba wskazać winnego lub gdy są dzieci i trwa spór o alimenty bądź kontakty. W pewnym zakresie wpływ na kształt wyroku (a zatem i konieczność czasochłonnej analizy sprawy) mają same strony. Mogą one m.in. złożyć zgodny wniosek, by sąd nie orzekał o utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem (art. 58 § 1b k.r.o.). Ułatwieniem będzie też porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej (zob. art. 58 § 1 k.r.o.).
Czas sprawy a wyjaśnienie sytuacji rodziny
Niektóre rozwiązania przewidziane w k.p.c. w sprawach małżeńskich siłą rzeczy przedłużają proces – np. skierowanie do mediacji, jeśli sąd uzna, że małżeństwo można jeszcze uratować (art. 436 k.p.c.), czy zawieszenie postępowania w celu umożliwienia utrzymania pożycia (art. 440 k.p.c.).
W każdej sprawie o rozwód sąd ma obowiązek zarządzenia dowodu z przesłuchania stron (art. 432 k.p.c.). Prawodawca dąży jednak – o ile nie zagraża to dobru dzieci – do przyspieszenia procesu. Przykładowo, jeśli pozwany uznaje żądanie pozwu, a brak jest wspólnych małoletnich dzieci, postępowanie dowodowe można ograniczyć do przesłuchania małżonków (art. 442 k.p.c.).
Licząc się z tym, że niektóre osoby mogą ignorować wezwania, ustawodawca przewidział, że rozprawa w sprawach małżeńskich odbywa się niezależnie od stawiennictwa którejkolwiek ze stron. Jednak jeśli bez usprawiedliwienia na pierwsze posiedzenie nie stawi się powód, postępowanie ulega zawieszeniu (art. 428 § 1 k.p.c.). Takie rozwiązanie ma na celu dyscyplinowanie stron – zwłaszcza powoda, który zainicjował postępowanie. Podjęcie postępowania może nastąpić najwcześniej po 3 miesiącach, na wniosek powoda. Jeśli w ciągu roku taki wniosek nie wpłynie, sąd umorzy sprawę rozwodową (art. 428 § 2 k.p.c.). Wówczas wszystko zaczyna się od nowa.
Pomoc prawnika
Pomoc doświadczonego prawnika, który zna zarówno aspekty merytoryczne (np. dotyczące wnioskowania o przeprowadzenie dowodów), jak i proceduralne, pozwala uniknąć wielu nieprzyjemnych sytuacji, np. grzywny za niestawiennictwo (art. 429 k.p.c.). Dodajmy, że w sprawach o rozwód możliwe jest także wydanie wyroku zaocznego – np. gdy pozwany stawił się na rozprawę, ale pozostaje bierny (zob. art. 340 k.p.c.). To może przyspieszyć zakończenie postępowania, choć konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego (uchwała SN (7) z 12 V 1952 r., C 1572/51). Niedopuszczalne jest natomiast wydanie tzw. wyroku z uznania.
Pomocne narzędzia prawne
Jako adwokat kieruję się najlepiej pojętym interesem klienta, w tym dobrem dziecka. Dzięki analizie stanu faktycznego i prawnego już na etapie pierwszej konsultacji mogę wspólnie z osobą, której udzielam wsparcia, opracować plan działania – np. zmierzający do polubownego zakończenia sporu o alimenty lub podział majątku. Staram się, by każda osoba korzystająca z mojej pomocy wiedziała, że niektóre działania (np. podejmowane przez stronę działającą w złej wierze) mogą stanowić nadużycie prawa procesowego w rozumieniu art. 41 k.p.c. Takie działania mogą mieć na celu zbędne przedłużenie postępowania lub być próbą szantażu (np. sugerowanie cofnięcia apelacji czy zażalenia „w zamian” za określone ustępstwa lub pieniądze). Pamiętajmy, że art. 226² k.p.c. przewiduje sankcje w przypadku stwierdzenia nadużyć, o których mowa w art. 41 k.p.c. Sąd może także pominąć m.in. dowód, który został zgłoszony wyłącznie w celu przedłużenia postępowania (art. 235² § 1 k.p.c.). Dzięki temu strona działająca w dobrej wierze nie pozostaje bez ochrony.
