Odpowiedź na pytanie, kiedy wdowa ma prawo do renty rodzinnej, znajdziemy przede wszystkim w przepisach dotyczących świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (wypłaca je ZUS). Uzyskanie wspomnianego świadczenia rentowego jest o tyle istotne, że często to właśnie ono chroni przed ubóstwem i degradacją społeczną nie tylko samą wdowę lub wdowca, lecz także całą rodzinę.
Spis treści:
Prawo do świadczeń w wypadku owdowienia
Podstawowy przepis
Dodatkowy przywilej
Co w razie rozwodu lub braku wspólności małżeńskiej?
Prawo do alimentów
Wspólność małżeńska
Co przepisy mówią na temat tego, kiedy wdowa ma prawo do uzyskania renty rodzinnej?
Udzielenie odpowiedzi na pytanie, kiedy de lege lata wdowa ma prawo do przyznania przez ZUS renty rodzinnej, wymaga uwzględnienia kilku unormowań znajdujących się w ustawie o emeryturach i rentach z FUS (dalej: ustawa).
Warto pamiętać o ogólnych przesłankach uzyskania omawianego przez nas świadczenia, określonych w art. 65-67 ustawy, zwłaszcza o wymogu posiadania przez zmarłego ustalonego prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej. Odrębną kwestią jest ustalenie wysokości miesięcznej renty w konkretnym przypadku.
Warto w tym miejscu dodać, że podobne do polskich regulacje z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych funkcjonują także w innych krajach, w tym należących do UE. Mając to na uwadze, zapewniam pomoc prawną również w zakresie przyznawania, ustalania wysokości i wypłaty świadczeń należnych od instytucji zagranicznych.
Podstawowe przepisy
Zgodnie z art. 70 ust. 1 ustawy, wdowa uzyskuje prawo do interesującej nas renty, o ile w momencie śmierci małżonka osiągnęła już wiek 50 lat bądź była niezdolna do pracy. Świadczenie będzie przysługiwać także, gdy wychowuje ona przynajmniej jedno spośród dzieci, wnuków bądź rodzeństwa, które jest uprawnione do przyznania mu renty rodzinnej po jej nieżyjącym mężu (a ich ojcu czy np. dziadku). Dodajmy, że dziecko takie nie może osiągnąć 16 lat (jeśli jeszcze się uczy – 18 lat). Wdowa może ubiegać się o przyznanie świadczenia również wtedy, gdy sprawuje pieczę nad dzieckiem zupełnie niezdolnym do pracy i do samodzielnej egzystencji bądź jedynie całkowicie niezdolnym do pracy, a przy tym uprawnionym do renty rodzinnej (art. 70 ust. 1 pkt 2 ustawy).
Ponadto prawo do omawianego przez nas świadczenia z ZUS owdowiała kobieta nabywa w przypadku, gdy osiągnęła wiek 50 lat bądź utraciła zdolność do pracy już po śmierci swojego małżonka. Pamiętajmy jednak, że zdarzenia te nie mogą nastąpić później niż w ciągu 5 lat od chwili śmierci męża (czyli od chwili owdowienia) bądź od momentu, gdy wdowa przestała wychowywać dzieci, wnuki bądź rodzeństwo, o których mowa w art. 70 ust. 1 pkt 2 (art. 70 ust. 2 ustawy).
Dodatkowa ochrona owdowiałego małżonka
Doświadczenie pokazuje, że w niektórych sytuacjach przeprowadzona przez adwokata analiza stanu faktycznego i dokumentów pozwala wywnioskować, że opisane wyżej wymogi do uzyskania świadczenia nie są spełnione. Wychodząc z założenia, że nawet w trudnych sytuacjach można znaleźć racjonalne, korzystne dla zainteresowanych rozwiązania, zwracam uwagę klientów, że w grę może wchodzić np. renta okresowa. Przysługuje ona wdowie, która nie tylko nie spełnia wspomnianych przesłanek z art. 70 ust. 1 i 2, lecz także nie dysponuje niezbędnymi źródłami utrzymania (np. nie pracuje, nie ma emerytury lub składników majątku generujących wystarczający dochód). Ma ona prawo do renty okresowej albo przez rok liczony od chwili śmierci małżonka, albo w okresie, gdy bierze udział w szkoleniu, którego celem jest uzyskanie kwalifikacji do pracy zarobkowej (art. 70 ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy). W tym drugim przypadku renta może być pobierana maksymalnie przez dwa lata.
Można w tym miejscu dodać, że poszczególne przepisy, w których mowa o wdowie, stosuje się odpowiednio także do wdowców (art. 70 ust. 5 ustawy). Tym samym ustawodawca zapewnia równouprawnienie, przynajmniej de iure.
Kiedy kobieta rozwiedziona lub wdowa w faktycznej separacji ma prawo do renty rodzinnej?
W praktyce, dla udzielenia odpowiedzi na pytanie, kiedy wdowa ma prawo do renty rodzinnej, trzeba rozważyć również sytuacje, gdy małżonkowie – choć nie żyli wspólnie – byli do śmierci jednego z nich połączeni węzłem małżeńskim (małżeństwo istniało jako stosunek prawny), oraz gdy prawomocnie orzeczono rozwód kończący prawny byt małżeństwa.
Zgodnie z art. 70 ust. 3 ustawy, kobieta rozwiedziona albo owdowiała, która aż do dnia śmierci swego męża nie pozostawała z nim we wspólności charakterystycznej dla małżeństwa, może uzyskać prawo do omawianego przez nas świadczenia. Konieczne jest jednak spełnienie dwóch warunków. Po pierwsze, powinny być zrealizowane przesłanki z art. 70 ust. 1 bądź 2 ustawy. Oprócz tego konieczne jest to, by wdowa, która nie żyła we wspólności z mężem albo kobieta rozwiedziona, miała w dniu, w którym zmarł mąż, prawo do alimentów od niego (zob. art. 60 k.r.o.).
Prawo do alimentów
W art. 70 ust. 3 ustawy możemy przeczytać, że prawo do alimentów powinno być ustalone albo wyrokiem sądu, albo ugodą. Zwróćmy jednak uwagę, że zgodnie z wyrokiem TK z 13 maja 2014 r., SK 61/13, przepis ten stracił moc w zakresie, w jakim uprawnienie wdowy/kobiety rozwiedzionej czynił zależnym właśnie od tego, by prawo do alimentów było ustalone wyrokiem bądź ugodą sądową. Tym samym w grę wchodzi np. przygotowanie zawczasu projektu umowy z byłym małżonkiem dotyczącej rat alimentacyjnych.
Sytuacja byłego męża lub wdowca, który nie utrzymywał wspólności małżeńskiej ze zmarłą żoną, przedstawia się – ze względu na treść art. 70 ust. 5 ustawy – analogicznie.
Wspólność małżeńska
Dodajmy, że wspólność małżeńska, o której mowa w art. 70 ust. 3, to wspólność powiązana z rzeczywistym korzystaniem z praw i realizowaniem powinności małżeńskich (z realnym wspólnym życiem). To faktyczna, żywa wspólnota, a nie jedynie status prawny, formalny, np. gdy chodzi o ustrój majątkowy. Ma ona wymiar duchowy, uczuciowy, rodzinny i materialny (zob. wyr. SN z 17 października 2017 r., II UK 444/16 oraz uchw. SN (7) z 26 października 2006 r., III UZP 3/06). O zachowaniu wspólności nie świadczą z reguły jedynie okazjonalne albo konieczne rozmowy czy odwiedziny, np. w związku z kontaktami z dziećmi (zob. post. SN z 18 marca 2025 r., I USK 315/24).
Zapewniam pełną pomoc prawną w sprawach emerytalnych i rentowych, a także gdy chodzi o alimenty należne po rozwodzie na podstawie art. 60 k.r.o., począwszy od wstępnego zbadania sprawy, poprzez przygotowanie projektów umów, wniosków czy np. pozwów, aż po działanie przed sądem jako pełnomocnik lub prowadzenie mediacji bądź negocjacji. Poszczególne sprawy prowadzę osobiście, korzystając z substytucji tylko w uzasadnionych sytuacjach.
