Odpowiedź na pytanie, kto ma prawo do zasiłku rodzinnego, ma szczególne znaczenie dla rodziców, którzy np. samotnie wychowują dzieci, a przy tym nie mają zbyt wielkich dochodów. Jak w wielu innych sprawach dotyczących wsparcia rodziny środkami pochodzącymi z budżetu państwa, punktem wyjścia jest przejrzyste omówienie przepisów.
Spis treści:
Kto może ubiegać się o świadczenie oprócz ojca i matki?
Kto jest opiekunem faktycznym?
Wiek i edukacja
Wsparcie prawne
Progi dochodowe
Jak obliczyć wysokość świadczenia?
Kto ma prawo do zasiłku rodzinnego oprócz ojca i matki?
By dowiedzieć się, kto de lege lata ma prawo do otrzymania zasiłku rodzinnego, zwróćmy uwagę na brzmienie art. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych z 2003 r. (dalej: ustawa).
W przywołanym przepisie wskazano, iż prawo do interesującego nas zasiłku oraz dodatków do niego przysługuje obojgu rodzicom (matce i ojcu) albo jednemu z nich. Przysługuje ono także prawnemu opiekunowi dziecka, opiekunowi faktycznemu oraz osobie, która się uczy (art. 4 ust. 2 ustawy). Jak widać, krąg uprawnionych jest zakreślony dość szeroko — w szczególności uprawniony nie jest wyłącznie ojciec lub matka, która samotnie wychowuje dziecko. Dzięki temu prawo jest elastyczne i lepiej chroni dobro rodziny. W zasadzie świadczenie należy się nie dziecku, lecz temu, kto je utrzymuje.
Kto jest opiekunem faktycznym dziecka?
Zgodnie z definicją z art. 3 pkt 14 ustawy, opiekunem faktycznym jest osoba, która opiekuje się dzieckiem (wykonuje czynności takie jak rodzic), a przy tym złożyła wniosek o przysposobienie podopiecznego (por. jednak szersze, odwołujące się do Konstytucji RP rozumienie pojęcia „opiekuna faktycznego”, np. w wyr. WSA w Gliwicach z 24 VIII 2022 r., II SA/Gl 318/22). Opiekun prawny to opiekun ustanowiony na podstawie art. 94 k.r.o. Gdy w ustawie mowa o rodzicach, chodzi — jak wskazuje się w doktrynie — nie tylko o rodziców biologicznych, lecz także o przysposabiających. Świadczenia rodzinne powinny być wypłacane temu z rodziców, który rzeczywiście opiekuje się dzieckiem (art. 27 ust. 2 ustawy).
Kryterium wieku i status ucznia albo studenta
Ojcu, matce oraz opiekunowi (de iure bądź de facto) zasiłek przysługuje w zasadzie dopóki dziecko nie ukończy 18. roku życia. Świadczenie przysługuje dłużej — do 21. roku życia — o ile dziecko uczy się w szkole. Do ukończenia 24 lat zasiłek będzie przysługiwał rodzicowi albo opiekunowi, gdy dziecko nadal uczy się w szkole bądź na uczelni, a przy tym ma orzeczenie stwierdzające umiarkowany albo znaczny stopień niepełnosprawności (art. 6 ust. 1 ustawy).
Gdy w analizowanych przez nas regulacjach mowa o „szkole”, chodzi nie tylko o szkołę podstawową i ponadpodstawową (w tym artystyczną), lecz także o placówki specjalne, np. ośrodek rewalidacyjno-wychowawczy (zob. art. 3 pkt 18 ustawy). Szkoła wyższa to nie tylko uczelnia w rozumieniu unormowań dotyczących nauki i szkolnictwa wyższego, ale także kolegium pracowników służb społecznych (kształci ono pracowników socjalnych; zob. art. 3 pkt 19 ustawy).
Osobie uczącej się lub studiującej interesujące nas świadczenie należy się dopóki się kształci, jednak najwyżej do ukończenia 24. roku życia (art. 6 ust. 1a). W razie ukończenia studiów w czasie ich ostatniego roku, zasiłek przysługuje do końca tego roku studiów (roku akademickiego), jednak nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko lub osobę uczącą się 24. roku życia (art. 6 ust. 1b ustawy).
„Osoba ucząca się” to osoba pełnoletnia, która kształci się, a przy tym nie jest utrzymywana przez rodziców, gdyż nie żyją, albo ma zasądzone lub ustalone w ugodzie sądowej alimenty od ojca i matki (art. 3 pkt 13 ustawy).
Wsparcie prawne
Niezależnie od tego, jakie przepisy znajdują in concreto zastosowanie, zapewniam pełne wsparcie prawne w sprawach związanych ze świadczeniami rodzinnymi. Mam kilkunastoletnie doświadczenie, m.in. w działaniu jako pełnomocnik procesowy w sprawach przeciwko ZUS, innym organom rentowym oraz np. gminom, gdy chodzi o świadczenia z obszaru pomocy społecznej. Stawiam na dialog w atmosferze pełnego zaufania. Dzięki temu udaje się wyjaśnić klientowi, dlaczego i jakie przepisy mają zastosowanie, a także np. dlaczego judykatura opowiada się za określoną ich wykładnią. Przygotowując pisma procesowe i opinie prawne, stawiam na zwięzłość i rzeczowość. Sprawy prowadzę osobiście, korzystając z substytucji tylko wtedy, gdy jest to niezbędne.
Kto ma prawo do otrzymania zasiłku rodzinnego w świetle kryteriów dochodowych?
By udzielić odpowiedzi na pytanie o to, kto w praktyce ma prawo do zasiłku rodzinnego, warto poświęcić nieco uwagi kwestiom związanym z dochodami rodziny.
Zasiłek przysługuje bowiem, o ile spełnione jest kryterium dochodowe. W zasadzie dochód rodziny przeliczony na osobę nie może przekroczyć kwoty 674 zł. Taki sam próg przewidziano dla dochodu osoby, która się uczy (art. 5 ust. 1 ustawy).
Jeżeli w skład rodziny wchodzi dziecko, które legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności bądź orzeczeniem o znacznym albo umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, zasiłek będzie przysługiwał, o ile dochód rodziny w przeliczeniu na jednego członka wynosi nie więcej niż 764 zł. Taki sam próg dotyczy osoby uczącej się, a przy tym niepełnosprawnej (art. 5 ust. 2 ustawy).
Jak obliczyć wysokość świadczenia?
Warto wiedzieć, że jeżeli dochód rodziny okaże się wyższy niż suma uzyskana poprzez pomnożenie jednego ze wspomnianych progów przez liczbę członków danej rodziny (np. 4 × 674 zł = 2696 zł), a przy tym przekroczenie to nie jest wyższe niż łączna suma zasiłków rodzinnych (wraz z dodatkami do nich), które przysługują rodzinie w okresie zasiłkowym, na który ustala się prawo do nich — zasiłek oraz dodatki do niego przysługują, jednak wysokość należnego świadczenia będzie ustalona zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 5 ust. 3a (art. 5 ust. 3 ustawy). Wyjaśnijmy, że okres zasiłkowy to czas od 1 XI do 31 X następnego roku, na jaki ustalane jest prawo do zasiłku i innych świadczeń rodzinnych (art. 3 pkt 10 ustawy). W jaki sposób obliczyć łączną kwotę zasiłków, do której odnosi się art. 5 ust. 3, wskazano dokładnie w art. 5 ust. 3b ustawy. W art. 5 unormowano także m.in. kwestię uzyskania lub utraty dochodu przez któregoś z członków rodziny.
W myśl art. 5 ust. 3a, gdy dochodzi do przekroczenia wyliczonej w opisany wyżej sposób kwoty uprawniającej do wypłaty świadczenia, zasiłek i dodatki co prawda przysługują, ale tylko w wysokości różnicy pomiędzy zsumowaną kwotą zasiłków rodzinnych i dodatków, o której mówi art. 5 ust. 3, a kwotą, o którą dochód rodziny został przekroczony.
Niestety, wysokość zasiłku jest od lat wręcz symboliczna (od 95 do 135 zł — zob. art. 6 ust. 2 ustawy). Mając na uwadze to, że sytuacja materialna osób ubiegających się o zasiłek z reguły nie jest dobra, kładę nacisk na pełne, zrozumiałe przedstawienie sposobu wyliczenia mego wynagrodzenia, zarówno za krótką poradę, jak i reprezentację w sądzie. Dzięki temu klient rozumie, co decyduje o wysokości honorarium. Takie podejście odpowiada wymogom etyki zawodowej.
