Udzielenie odpowiedzi na pytanie, kiedy wdowa traci prawo do renty rodzinnej, ma szczególne znaczenie nie tylko dla osoby, która pobiera świadczenie. Renta niejednokrotnie pozwala wdowie na udzielanie pomocy finansowej krewnym, np. studiującym, niemającym zatrudnienia lub otrzymującym niewielkie wynagrodzenie. W każdej sytuacji z pewnością warto znać aktualne przepisy.
Spis treści:
Przepisy
Trwałość praw i bieg życia
Świadczenie przyznane czasowo
Co mówią sądy?
Specyficzne sytuacje
Zmniejszenie wysokości świadczenia
Jakie przepisy wyjaśniają, kiedy wdowa traci prawo do renty rodzinnej?
Moje doświadczenie jako adwokata zajmującego się m.in. prawem rodzinnym i prawem ubezpieczeń społecznych dowodzi, że aby przejrzyście wyjaśnić, kiedy wdowa traci prawo do renty rodzinnej, trzeba spojrzeć na art. 70 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (dalej: ustawa). Określa on przesłanki, których spełnienie stwarza prawo do renty po mężu. Tym samym, gdy dana przesłanka nie będzie już spełniona, wdowa utraci swe uprawnienia.
Trwałość praw i zmienność sytuacji życiowej
Specjaliści zajmujący się prawem ubezpieczeń społecznych wskazują, iż renta przyznana owdowiałej osobie ze względu na osiągnięcie 50 lat przysługuje dożywotnio (nie można przestać być osobą, która ma już określony wiek).
Uprawnienie do renty powstałe ze względu na spełnienie przesłanek innych niż wiek może ustać. Nastąpi to np. wtedy, gdy wdowa przestanie być osobą niezdolną do pracy zarobkowej (a zatem zniknie przesłanka z art. 70 ust. 1 pkt 1 oraz art. 70 ust. 2 ustawy). Podobnie będzie przedstawiać się sytuacja kobiety, która przestanie wychowywać dziecko, wnuka albo rodzeństwo, które ma prawo do renty rodzinnej po jej zmarłym mężu, albo gdy dziecko, wnuk bądź rodzeństwo osiągnie wiek 16 lat (jeśli się uczy — 18 lat; por. art. 70 ust. 1 pkt 2 ustawy). Wdowa utraci swe prawo także wtedy, gdy przestanie sprawować pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy i samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolnym do pracy (ibidem).
Nie bez powodu ustawodawca użył czasowników w formie niedokonanej, wskazującej na wymóg trwania określonego stanu, a nie jedynie jego zaistnienia („wychowuje”, a nie „wychowywała” czy „wychowała”; „sprawuje pieczę”, a nie „sprawowała”).
Zaprzestanie sprawowania pieczy albo wychowywania dziecka może nastąpić z przyczyn dotyczących wdowy bądź osoby wychowywanej czy też pozostającej pod pieczą, np. poprawy jej stanu zdrowia. Utrata uprawnień z jednej podstawy nie przekreśla uprawnień opartych na innej podstawie — np. odzyskanie zdolności do pracy zarobkowej nie spowoduje utraty świadczenia, gdy wdowa wychowuje dzieci lub inne osoby wskazane w art. 70 ust. 1 pkt 2.
Świadczenie okresowe z art. 70 ust. 4 ustawy
Utrata prawa do renty okresowej wystąpi, gdy owdowiała kobieta uzyska odpowiednie źródło utrzymania, np. podejmie pracę zarobkową, lub gdy miną terminy określone w art. 70 ust. 4. Są to terminy prawa materialnego, zatem nie podlegają one przywróceniu.
Pamiętajmy, że de lege lata do wdowca należy stosować odpowiednio unormowania art. 70 ust. 1-4 (art. 70 ust. 5 ustawy). Do 30 czerwca 2004 r. mężczyzna, którego żona zmarła, nie miał prawa do okresowej renty rodzinnej.
Stan prawny i faktyczny potrafi być złożony. Warto zatem skorzystać z pomocy adwokata lub radcy prawnego — nie tylko w kontekście reprezentacji przed sądami. W mojej praktyce zakładam, że zwykle da się znaleźć racjonalne rozwiązanie problemu prawnego. Staram się wychodzić poza schematy i z pozoru uniwersalne rozwiązania. Stawiam na myślenie „out of the box”, połączone z rzeczowością i zaufaniem.
Dzięki temu można np. wyjaśnić klientowi w zrozumiały sposób, czy i dlaczego odwołanie się od decyzji ZUS ma sens bądź ocenić, czy warto przygotować pozew o alimenty np. od rodzeństwa lub byłego męża czy żony.
Kiedy wdowa traci prawo do renty rodzinnej? Spojrzenie na orzecznictwo
Oprócz analizy przepisów, udzielenie odpowiedzi na pytanie o to, kiedy wdowa traci prawo do renty rodzinnej, wymaga zwrócenia uwagi na istotny dla praktyki dorobek judykatury. W wielu sprawach konieczna jest głębsza refleksja i wykładnia. Dzięki niej prawo może lepiej spełniać swe funkcje — np. w zakresie zabezpieczenia bytu członków rodziny zmarłego, który zapewniał im utrzymanie.
Szczególne sytuacje
Może się wydawać, że ponowne zamążpójście sprawia, iż uprawniona przestaje być wdową, a zatem traci także rentę wdowią. Zwróćmy jednak uwagę, że ustawa nie daje podstaw do takiego twierdzenia (zob. m.in. wyr. SA w Katowicach z 22 IX 2005 r., III AUa 213/04). Tym samym nie jest możliwe „poprawianie” czy „kreatywna wykładnia” tekstu ustawy — zwłaszcza w kierunku prowadzącym do ograniczenia uprawnień ubezpieczonych.
Przepisy są tu jednolite — nie przewidują odstępstw, jeśli chodzi o status wdowy i jego ewentualną utratę (zob. np. wyr. SO w Gliwicach z 5 IX 2019 r., VIII PA 37/19).
Warto pamiętać, że zawarte od 9 XII 1958 r. do 15 XI 1998 r. małżeństwo wyznaniowe (np. w Kościele katolickim) nie miało skutków małżeństwa cywilnego (odmiennie niż wprowadzone w 1998 r. „małżeństwo konkordatowe”). Wobec tego nie można uznać, że po śmierci jednej z osób z tego rodzaju małżeństwa mamy do czynienia z owdowieniem w rozumieniu art. 70 ust. 1 ustawy (zob. np. wyr. SA w Katowicach z 18 III 2003 r., III AUa 193/03 oraz wyr. SN z 19 II 2004 r., II UK 264/03).
Zaistnienie stosunku prawnego w prawie wewnętrznym Kościoła albo innego związku wyznaniowego nie oznacza samo przez się, że taki stosunek „przechodzi” do prawa państwowego. Trudno wymagać od obywateli, by orientowali się w orzecznictwie, jednak dzięki wiedzy adwokata udaje się uniknąć wielkich rozczarowań i przykrych niespodzianek (np. zawierając małżeństwo cywilne — nawet w podeszłym wieku).
Jeśli prawo do interesującej nas renty ustanie ze względu na ustąpienie stanu niezdolności do pracy, zastosowanie znajdzie art. 61 (zob. art. 72 ustawy). Wobec tego prawo do renty podlega przywróceniu, o ile w ciągu 18 miesięcy od ustania prawa do świadczenia osoba ubezpieczona (zatem i wdowa) znów utraciła zdolność do pracy (zob. wyr. SN z 3 IV 2003 r., II UK 232/02).
Mimo to, prawo do pobierania renty ze względu na niezdolność do pracy ustanie z dniem, od którego przyznano emeryturę z FUS (art. 101a ustawy).
Można w tym miejscu dodać, że wniosek o przyznanie renty okresowej w oparciu o art. 70 ust. 4 ustawy, który został złożony po upływie wskazanych w tymże przepisie terminów, jest bezskuteczny (wyr. SA w Katowicach z 18 V 2005 r., III AUa 2563/04).
Dodatkowe dochody a renta
Na zakończenie wskażmy, że jeżeli wdowa bądź wdowiec uprawniony do renty z art. 70 ustawy osiąga przychód z tytułu pracy zarobkowej lub innego rodzaju działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, trzeba liczyć się z zawieszeniem wypłat lub zmniejszeniem świadczenia.
Prawo do renty będzie zawieszone, jeśli przychód uprawnionej wdowy przekroczy 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Jeśli przychód będzie wynosił więcej niż 70% tego wynagrodzenia, lecz nie przekroczy 130%, renta ulegnie zmniejszeniu o sumę przekroczenia — jednak nie więcej niż o tzw. kwotę maksymalnego zmniejszenia.
Od 1 marca kwota ta dla renty rodzinnej dla jednej osoby wynosi 798 zł 72 gr.
