Pytanie, kto ma prawo do renty rodzinnej, budzi zainteresowanie osób dotkniętych śmiercią osoby najbliższej. Często oznacza to znaczące pogorszenie sytuacji materialnej rodziny. W krótszej perspektywie pomocna może okazać się np. suma wypłacona z ubezpieczenia na życie. Dzięki rencie możliwa jest jednak stabilizacja finansowa na dłuższy czas.
Spis treści:
Kto może otrzymać rentę wdowią lub podobne świadczenia?
Co mówi ustawa?
Osoby uprawnione do pobierania świadczenia
Ustawowe kryteria
Gdy przysługują dwa świadczenia
Obowiązek poinformowania organu
Kto de lege lata ma prawo do renty rodzinnej?
Punktem wyjścia dla odpowiedzi na pytanie o to, kto ma prawo do renty rodzinnej, jest przeanalizowanie ustawy o rentach i emeryturach z FUS (dalej: ustawa). Warto przy tym pamiętać, że interesująca nas renta jest świadczeniem o charakterze alimentacyjnym, innego rodzaju niż np. emerytura albo renta inwalidzka. Kompensuje ona – w pewnym zakresie – utratę dochodów wywołaną śmiercią osoby ubezpieczonej.
Moja praktyka w zawodzie adwokata dowodzi, że spokojna refleksja nad przepisami jest kluczem do ustalenia, co i komu w konkretnej sytuacji przysługuje. Z tego względu, udzielając np. porady prawnej, skupiam się na nawiązaniu dialogu prowadzonego w atmosferze pełnego zaufania. Zdaję sobie sprawę, że poszczególne sprawy – choć często podobne – nie są identyczne. Z tego względu konieczne jest rzeczywiście indywidualne, a dzięki temu rzeczowe i odpowiadające interesom klienta podejście.
Co mówi ustawa?
Interesującego nas świadczenia dotyczą art. 65 i n. ustawy. Zgodnie z art. 65, przysługuje ono uprawnionym członkom rodziny osoby zmarłej, która w momencie śmierci miała ustalone już prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy bądź prawo do emerytury. Renta będzie przysługiwać także, gdy zmarły spełniał warunki niezbędne do przyznania któregoś z tych dwóch świadczeń. Warto pamiętać, że oceniając prawo do renty, trzeba przyjąć, iż niezdolność zmarłego do pracy była całkowita (art. 65 ust. 2 ustawy).
Renta należy się także, gdy zmarły pobierał w momencie śmierci zasiłek bądź świadczenie przedemerytalne lub świadczenie kompensacyjne dla nauczycieli. I tym razem, przy ustaleniu prawa do renty, należy przyjąć, że zmarły spełniał warunki przyznania mu renty z tytułu pełnej niezdolności do pracy (art. 66 ustawy).
Warto zwrócić uwagę, że uprawniony nabędzie prawo do renty z art. 65 ustawy nawet wtedy, gdy zmarły – choć nie spełniał warunków – miał ze względu na błąd organu rentowego ustalone prawo do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy (uchw. SN (7) z 26 kwietnia 2017 r., III UZP 1/17).
Kto może otrzymać świadczenia po zmarłym?
W myśl art. 67 ustawy, prawo do renty mają nie tylko wdowa bądź wdowiec, lecz także osierocone dzieci własne, adoptowane oraz dzieci drugiego małżonka (pasierbowie zmarłego). Uprawnione – choć nie bezwarunkowo – będą także wnuki, rodzeństwo i inne dzieci przyjęte na utrzymanie oraz wychowanie, nim stały się pełnoletnie. Nie dotyczy to jednak dzieci przyjętych w ramach rodzinnego domu dziecka albo rodziny zastępczej (art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy). Uprawnieni są także rodzice zmarłego (art. 67 ust. 1 pkt 4 ustawy). Chodzi tu także o macochę bądź ojczyma oraz rodziców adopcyjnych (ibidem, ust. 2).
Wiek, nauka i inne kryteria
Do uzyskania renty konieczne jest także spełnienie warunków przewidzianych w art. 68–71 ustawy. Przykładowo, osierocone dzieci będą uprawnione, o ile:
a) nie ukończyły jeszcze 16 lat;
b) po przekroczeniu tego wieku uczą się w szkole, jednak nie dłużej niż do osiągnięcia 25 lat (art. 68 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy).
Uprawnione do świadczenia niezależnie od wieku są jednak dzieci, które w ww. okresach stały się całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji (lub stały się tylko zupełnie niezdolne do pracy). Taka utrata zdolności do usamodzielnienia się (np. ze względu na chorobę czy wypadek) musi nastąpić w okresie do ukończenia 16 lat lub w czasie nauki – do 25. roku życia dziecka. Warto dodać, że jeśli osierocone dziecko osiągnęło wiek 25 lat na ostatnim roku studiów wyższych, prawo do otrzymania renty ulega ex lege przedłużeniu aż do zakończenia tego roku studiów (art. 68 ust. 2 ustawy).
Przepisy ustawy są – jak widać – dość rozbudowane. Z pomocą prawnika uda się jednak przygotować niezbędne pisma i zgromadzić dokumenty, zwłaszcza gdy okazuje się, że np. uprawnionemu do renty po zmarłym ojcu czy matce przysługują także alimenty. Adwokat lub radca prawny zwróci również uwagę klienta na to, że zachodzą okoliczności, w których ZUS może zredukować albo zawiesić wypłatę renty. Co ciekawe, możliwe jest także wystąpienie z wnioskiem o wyłączenie z kręgu uprawnionych do omawianego przez nas świadczenia.
Kto ma prawo do otrzymywania zarówno renty rodzinnej, jak i renty socjalnej?
Spore znaczenie w praktyce ma pytanie o to, kto ma prawo do jednoczesnego pobierania renty rodzinnej i renty socjalnej. Mamy wówczas do czynienia ze zbiegiem uprawnień.
Jak wskazuje art. 9 ustawy o rencie socjalnej (dalej: u.r.s.), w razie zbiegu uprawnień do takiej renty oraz prawa do renty rodzinnej, kwota tej pierwszej zostaje obniżona tak, by łączna kwota świadczeń nie była wyższa niż 300% najniższej renty należnej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Kwota zredukowanej renty socjalnej nie może jednak być mniejsza niż 10% najniższej renty z tytułu zupełnej niezdolności do pracy zarobkowej (art. 9 u.r.s. in fine). Renta socjalna nie będzie przysługiwać w wypadku, gdy wysokość renty rodzinnej wynosi ponad 300% najniższej renty należnej ze względu na całkowitą niezdolność do pracy (art. 9 ust. 2 u.r.s.).
Obowiązek poinformowania organu
Ten, kto wnioskuje o przyznanie renty socjalnej bądź już ją pobiera, ma obowiązek powiadomienia właściwego oddziału ZUS o tym, że jest uprawniony do renty rodzinnej. Obowiązkowe jest również zawiadomienie organu, który wypłaca taką rentę, o byciu uprawnionym do pobierania renty socjalnej.
Przedstawione powyżej unormowania u.r.s. dotyczące zbiegu uprawnień do renty socjalnej i rodzinnej odnoszą się także do świadczenia przyznanego w myśl przepisów ustawy z 8 lutego 2023 r. o świadczeniu przysługującym członkom rodziny poległych funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych. Świadczenie to pełni podobne funkcje co renta rodzinna, stąd jednakowe ujęcie obu w art. 9 u.r.s.
Jako adwokat zapewniam pełną pomoc prawną, począwszy od wstępnego ustalenia, do jakich świadczeń mój klient ma prawo. Mam kilkunastoletnie doświadczenie w prowadzeniu spraw emerytalnych i rentowych. Występuję jako pełnomocnik przed organami administracji publicznej, w tym ZUS i KRUS, oraz przed sądami powszechnymi, WSA i NSA. Przygotowuję też apelacje, zażalenia oraz skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego.
