Pytanie, kto dziedziczy spadek po ojcu po rozwodzie, ma szczególne znaczenie dla wielu rodzin dotkniętych kryzysem, zwłaszcza że rozwody w naszym kraju nie są zjawiskiem rzadkim. Podobnie przedstawia się sytuacja w innych krajach europejskich. Często okazuje się, że losy schedy po rozwiedzionym mężczyźnie decydują o majątkowym położeniu całej rodziny.
Spis treści:
Przepisy Kodeksu cywilnego
Gdy brak testamentu
Gdy nie ma zstępnych
Istotny wyrok sądu
Gdy istnieje testament
Specyficzne rozwiązania
Kto w świetle Kodeksu cywilnego dziedziczy spadek po ojcu po rozwodzie?
Pytanie o to, kto dziedziczy spadek po ojcu po rozwodzie, ma duże znaczenie praktyczne. By na nie odpowiedzieć, trzeba spojrzeć na kilka przepisów k.c. dotyczących dziedziczenia. Okaże się wtedy, jak wyrok rozwodowy wpływa na spadkobranie.
Komu przypadnie scheda, gdy brak testamentu?
Zgodnie z art. 931 k.c., do spadku powołane są dzieci spadkodawcy. Jeśli rozwiedziony ożenił się ponownie, powołana będzie także jego żona. Osoby te dziedziczą w częściach równych, jednakże część należna żonie musi wynosić przynajmniej 1/4 spadku. Wobec tego, gdy dziedziczy żona i dwoje dzieci zmarłego, udziały wyniosą po 1/3. Gdy dziedziczy wdowa i np. czworo dzieci, wdowie przypadnie 1/4 schedy, a dzieciom 3/4:4, czyli po 3/16 dla każdego dziecka (zob. art. 931 § 1 in fine).
Jeśli dziecko rozwiedzionego mężczyzny nie żyje w momencie otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom (wnukom jego ojca) w równych częściach. Podobnie przedstawia się sytuacja kolejnych zstępnych, np. prawnuków (art. 931 § 2 k.c.).
Co dzieje się, gdy brak dzieci i wnuków?
Jeśli nie ma zstępnych lub np. odrzucą oni spadek, do spadku dochodzi żona (ta z chwili otwarcia spadku) oraz rodzice. Jeśli brak małżonki, całość schedy przypada ojcu i matce rozwiedzionego w równych częściach. Z dziedziczeniem rodzeństwa będziemy mieć do czynienia dopiero wtedy, gdy ojciec lub matka spadkodawcy nie żyli w momencie otwarcia spadku. Wówczas udział, który przypadłby nieżyjącemu rodzicowi, należy się rodzeństwu spadkodawcy w jednakowych częściach (art. 932 § 4 k.c.; np. dla dwóch braci po 1/2 takiego udziału).
Status rodzeństwa rodzonego i przyrodniego jest taki sam, podobnie jak status dzieci pochodzących z małżeństwa (lub szeregu małżeństw) i „nieślubnych”. Znaczenie ma istnienie więzi pokrewieństwa de iure, odzwierciedlonej w aktach stanu cywilnego. Nie wystarczy dowodzenie istnienia więzi biologicznej w toku postępowania spadkowego.
Jeśli brak zstępnych, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa, spadek przypada w całości żonie zmarłego (art. 933 § k.c.). W dalszej kolejności dziedziczyć mogą także dziadkowie rozwiedzionego lub ich dzieci (rodzeństwo rodziców zmarłego – zob. art. 934 k.c.). Możliwe jest też dziedziczenie pasierba i pasierbicy zmarłego (art. 943¹ k.c.). W ostatniej kolejności (np. gdy wszyscy powołani odrzucą spadek) do schedy powołana jest gmina, w której mieszkał zmarły, a w niektórych przypadkach Skarb Państwa (art. 935 k.c.).
Znaczenie wyroku sądu rozwodowego
W omawianych przepisach brak wzmianek o byłym małżonku. Jest to konsekwencją tego, że rozwód powoduje zniknięcie węzła małżeńskiego (a jego istnienie w momencie otwarcia spadku warunkuje dziedziczenie z ustawy). Co więcej, niekiedy możliwe jest wyłączenie od dziedziczenia z ustawy nawet wtedy, gdy rozwodu nie orzeczono (zob. art. 940 k.c.). Dziedziczenie z ustawy przekreśla także orzeczenie separacji na dzień, w którym otworzył się spadek.
Udzielając porady lub np. przygotowując wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, staram się w przejrzysty i zrozumiały sposób wyjaśnić klientom, że czym innym jest dziedziczenie ustawowe, a czym innym np. obowiązek alimentacyjny po rozwodzie bądź kwestie podziału majątku, który był do rozwodu objęty wspólnością majątkową. Sąd spadku nie może „korygować” przepisów bądź treści wyroku rozwodowego, by w ten sposób np. wynagrodzić porzuconej kobiecie cierpienie i niedostatek wywołany rozpadem małżeństwa. Nie przekreśla to np. roszczeń odszkodowawczych na ogólnych zasadach. Punktem wyjścia dla rzeczowej, a dzięki temu efektywnej pomocy adwokata, jest zawsze dokładna analiza. Z tego względu stawiam na spokojną rozmowę i indywidualne podejście do każdego, bez odwoływania się do z pozoru oczywistych i „zawsze sprawdzonych” rozwiązań.
Kto dziedziczy spadek po ojcu po rozwodzie, który pozostawił testament?
Odpowiadając na pytanie o to, kto dziedziczy spadek po ojcu po rozwodzie, zarysowaliśmy już kwestię dziedziczenia z ustawy. Prawo spadkowe przewiduje jednak spory zakres autonomii, pozwalając na rozrządzenie swym majątkiem na wypadek śmierci w testamencie (art. 941 k.c.). Dzięki temu rozwiedziony mężczyzna może powołać byłą żonę do spadku po sobie – czy to w całości, czy to w jakiejś części (nawet bardzo małej, np. 1/20). Może także ustanowić na jej rzecz zapis zwykły lub windykacyjny (zob. art. 968 i n. k.c.). Jako adwokat zapewniam pomoc przy sporządzeniu projektu testamentu, umów dotyczących spadku i innych aktów, dzięki którym możliwe jest uporządkowanie spraw majątkowych mortis causa.
Warto dodać, że jeśli w testamencie powołano do spadku lub oznaczonej jego części kilka osób bez określenia ich udziałów w schedzie, należy przyjąć, że udziały są równe (art. 960 k.c.). Można także powołać spadkobiercę w testamencie na wypadek, gdyby ktoś inny, powołany do spadku czy to z ustawy, czy to testamentu, nie mógł bądź nie chciał zostać spadkobiercą. Jest to tzw. podstawienie zwykłe (art. 963 k.c.).
W praktyce zdarza się, że spośród kilku dziedziców testamentowych jeden z nich nie może albo nie chce dziedziczyć. Wówczas – o ile spadkodawca nie postanowił inaczej – jego udział przypadnie pozostałym osobom dziedziczącym na mocy testamentu. Jest to tzw. przyrost, następujący proporcjonalnie do udziałów każdego z tych dziedziców (art. 965 k.c.).
Specyficzne rozwiązania prawa spadkowego
Pamiętajmy, że z dziedziczeniem ustawowym całości spadku będziemy mieć do czynienia, gdy zmarły nie powołał skutecznie spadkobiercy (np. odwołał albo zmienił testament). Dziedziczenie takie nastąpi także, gdy żadna z osób powołanych przez spadkodawcę nie może albo nie chce po nim dziedziczyć (art. 926 k.c.). Oprócz tego art. 927 § 1 k.c. stanowi, że dziedzicem nie może być osoba fizyczna (dziecko, konkubina itp.), która nie żyje w chwili otwarcia spadku. Odziedziczyć spadku nie może także osoba prawna (np. spółka z o.o.), która w chwili otwarcia spadku nie istnieje (np. została zlikwidowana).
Spadkobiercą może być jednak nasciturus, czyli dziecko, które w momencie otwarcia spadku już jest poczęte (kobieta jest w ciąży), o ile urodzi się ono żywe (art. 927 § 2 k.c.). Specyficzny status ma także fundacja ustanowiona w testamencie. Może ona być spadkobiercą, o ile będzie wpisana do KRS (a zatem zacznie istnieć) w ciągu dwóch lat liczonych od dnia ogłoszenia testamentu. To samo dotyczy fundacji rodzinnej (art. 927 § 3 k.c.).
Również w takich sprawach zapewniam pełną pomoc prawną, w tym przygotowanie wniosków i innych pism. Prowadzę też sprawy dotyczące dziedziczenia po obywatelach polskich żyjących lub mających mienie za granicą oraz po obcokrajowcach żyjących w Polsce lub mających tu majątek.
