Rozwód z orzekaniem o winie a podział majątku to kwestia budząca zainteresowanie większości małżonków, którzy nie zdecydowali się na zgłoszenie do sądu zgodnego żądania, by ten zaniechał orzekania o winie. Pojawia się wówczas istotne w praktyce pytanie: czy zawinienie rozpadu związku może w jakiś sposób wpływać na podział dorobku małżeńskiego?
Spis treści:
Rozwiązanie małżeństwa a podzielenie wspólnego dorobku w świetle prawa
Elastyczność prawa
Zwięzły, lecz ważny przepis
Spojrzenie na orzecznictwo
Ważne szczegóły
Polubowne rozwiązanie
Wiedza, która się przydaje
Rozwód z orzekaniem o winie a podział majątku w świetle Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
Odnosząc się do prawnych aspektów pytania o relacje między rozwodem z orzekaniem o winie a podziałem majątku, który w czasie, gdy trwało małżeństwo, objęty był wspólnością, za punkt wyjścia można przyjąć dwa przepisy k.r.o.: art. 43 oraz art. 57.
Zgodnie z art. 57 § 1 k.r.o. orzeczenie co do winy rozkładu pożycia jest w zasadzie obowiązkiem sądu rozwodowego. Mimo to ani art. 57, ani np. art. 58 k.r.o. (dotyczący innych niż samo rozwiązanie małżeństwa rozstrzygnięć, które znajdą się w wyroku rozwodowym), nie przewidują prostego, wyraźnego związku między orzeczeniem o winie – np. przypisaniu jej wyłącznie mężowi albo i mężowi, i żonie – a udziałami w majątku wspólnym.
Elastyczność prawa
W szczególności w naszym prawie brak unormowań, które nakazywałyby sądowi redukcję udziału w majątku wspólnym przypadającym małżonkowi winnemu, np. z 1/2 do 1/4. Brak też przepisów, które wskazywałyby, że sąd ma przyznać określone przedmioty czy prawa (np. przynoszące dochód) stronie niewinnej. Prawo zachowuje zatem znaczną elastyczność, również gdy chodzi o zakres sędziowskiego uznania przy wyrokowaniu. Dzięki temu, podobnie jak np. w sprawach o alimenty (gdzie również próżno szukać w ustawach jakiejś sztywnej taryfy), możliwe jest dostosowanie rozstrzygnięć sądowych związanych z podziałem majątku do okoliczności życia, a zwłaszcza wzięcie pod uwagę w szerokim zakresie dobra dziecka.
Przepis zwięzły, lecz istotny
Zasadą jest, iż oboje małżonkowie mają takie same, równe udziały we wspólnym majątku (zatem po 1/2). Mówi o tym jasno art. 43 § 1 k.r.o. Szczególnie istotny w sprawach, w których sąd orzekał co do winy rozkładu pożycia, może jednak okazać się § 2 tego przepisu. Zgodnie z nim, z ważnych powodów mąż lub żona mogą żądać, aby sąd dokonujący podziału majątku ustalił udziały w nim, biorąc pod uwagę stopień, w jakim każde z małżonków przyczyniło się do powstania tegoż majątku.
Warto zaznaczyć, że z takim żądaniem mogą wystąpić także spadkobiercy nieżyjącego już małżonka. Conditio sine qua non skuteczności takiego żądania jest wytoczenie przez spadkodawcę powództwa o rozwód bądź unieważnienie małżeństwa albo zwrócenie się przezeń o orzeczenie separacji (art. 43 § 2 k.r.o. in fine). Art. 43 § 2 posługuje się ogólnym, a dzięki temu pojemnym i zapewniającym elastyczność prawa pojęciem „ważnych powodów”. Można zatem przyjąć, że na ewentualne ustalenie nierównych udziałów będzie mieć wpływ m.in. kwestia zawinienia rozpadu związku.
Rozwód z orzekaniem o winie a podział majątku w świetle orzecznictwa
Omawiając kwestię relacji między rozwodem z orzekaniem o winie małżonka a podziałem majątku, zwróciliśmy już uwagę na ważne w praktyce regulacje k.r.o. Warto spojrzeć także na dorobek judykatury, dzięki której można lepiej zorientować się w wykładni przepisów w toku stosowania prawa przez sądy powszechne i Sąd Najwyższy.
Istotne szczegóły
Ustalenie nierównych udziałów to rozwiązanie wyjątkowe i konieczne jest tutaj orzeczenie sądu. Ponadto żądanie zainteresowanych odnosi się zawsze do całego majątku objętego wspólnością, nie zaś do poszczególnych przedmiotów (zob. postanowienie SN z dnia 27 czerwca 2003 r., IV CKN 278/01).
„Ważne powody”, o których mowa w art. 43 k.r.o., trzeba oceniać w perspektywie zasad moralnych, które wskazują, że w danej sprawie przyjęcie równych udziałów naruszałoby zasady współżycia społecznego. Może tu chodzić zwłaszcza o takie zachowania – zwykle ściśle związane z zawinionym rozkładem pożycia – jak uporczywe lekceważenie obowiązków rodzinnych, niegospodarność wynikająca z niedbalstwa bądź marnotrawstwo. W grę wchodzi też trwająca dłuższy czas separacja de facto zawiniona przez jedną ze stron (zob. cytowane już postanowienie SN z dnia 27 czerwca 2003 r., IV CKN 278/01).
Ocena dowodów przez sąd nie powinna sprowadzać się wyłącznie do obliczeń i obrachunków stricte ekonomicznych, np. gdy chodzi o zarobki męża lub żony. Trzeba brać pod uwagę starania o dobro dzieci oraz o właściwe funkcjonowanie rodziny jako integralnej całości. Swoboda sądu, uwzględniona w ogólnej redakcji art. 43 k.r.o., nie oznacza arbitralności ani zupełnie swobodnego uznania (postanowienie SN z dnia 1 października 2021 r., II CSKP 99/21).
W sytuacjach skrajnych, szczególnie rażących, dopuszczalne jest nawet pozbawienie jednego z małżonków całości udziału (postanowienie SN z dnia 3 grudnia 1968 r., III CRN 100/68). Zawsze trzeba jednak mieć na uwadze, że przypisanie winy w prawomocnym wyroku rozwodowym nie przesądza o redukcji, a tym bardziej o pozbawieniu udziału. Małżonek winny może również domagać się ustalenia nierównych udziałów, tak samo jak niewinny. Druga strona ani sąd nie mogą z góry założyć, że roszczenie takie stanowi nadużycie prawa, o którym mowa w art. 5 k.c. (zob. np. postanowienie SN z dnia 7 czerwca 2000 r., III CKN 455/00).
Nie zawsze trzeba iść do sądu
Rzecz jasna, rozwód z orzeczeniem o winie nie stoi na przeszkodzie temu, by podziału majątku dokonać w drodze umowy. Prawo szanuje autonomię byłych małżonków, wymagając jednak zgodności umowy działowej z bezwzględnie obowiązującymi przepisami (tzw. ius cogens, art. 58 § 1 k.c.) oraz zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). Gdy chodzi o nieruchomość, konieczne jest – tak samo jak przy dziale spadku bądź zniesieniu współwłasności – zachowanie formy aktu notarialnego (art. 1037 § 2 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o.).
Merytoryka chroniąca najważniejsze dobra
Kończąc niniejszy artykuł, warto zaznaczyć, że jako prawnik z kilkunastoletnim doświadczeniem w prowadzeniu postępowań z zakresu prawa rodzinnego i małżeńskiego staram się do każdej sprawy podchodzić w pełni rzeczowo i indywidualnie. Szczególnie istotny jest dla mnie otwarty dialog w atmosferze pełnego zaufania. Dzięki niemu możliwe jest poznanie położenia faktycznego i prawnego rodziny, np. gdy chodzi o stosunki majątkowe przed zawarciem małżeństwa i ich dynamikę w okresie, gdy związek już trwał.
Bywa, że to właśnie rozmowa naprowadza na istotne dokumenty, np. intercyzę, która przez pewien czas wiązała małżonków, albo inne umowy. Wówczas możliwa staje się kompleksowa, w pełni owocna analiza z wykorzystaniem wiedzy prawniczej i narzędzi takich jak specjalistyczne bazy danych czy księgi wieczyste.
