Rozdzielność majątkowa bez rozwodu to przede wszystkim rozdzielność wprowadzona mocą małżeńskiej umowy majątkowej, czyli intercyzy. Jest to najprostszy ustrój majątkowy przewidziany przez polskie prawo rodzinne. W niektórych sytuacjach rozdzielność może być orzeczona przez sąd jako tzw. ustrój przymusowy (ustanawiany orzeczeniem sądu). Jest także jednym ze skutków orzeczenia separacji.
Spis treści:
Zniesienie wspólności bez rozwiązania małżeństwa
Szczególnie ważna umowa
Przymus prawa
Zalety braku wspólności małżeńskiej
Korzyści z intercyzy
Ochrona szczególnie ważnych dóbr
Decyzje, które mają konsekwencje
W jaki sposób może powstać rozdzielność majątkowa bez rozwodu?
Możliwość zastąpienia wspólności małżeńskiej – przewidzianej w k.r.o. (Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym) jako standardowy ustrój ustawowy – ustrojem rozdzielności majątkowej bez konieczności uzyskania rozwodu albo separacji to temat wart uwagi. Podstawowe znaczenie ma tu przygotowanie, np. z pomocą adwokata, a następnie zawarcie intercyzy.
Istotna umowa
Intercyza powinna być zawarta w formie aktu notarialnego, w przeciwnym razie będzie nieważna. Wynika to z art. 47 § 1 k.r.o. oraz art. 73 § 2 k.c. (Kodeksu cywilnego). Ustanowiona w drodze intercyzy rozdzielność majątkowa sprawia, że każde z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem wspomnianej umowy, jak i nabyty później (art. 51¹ k.r.o.). Oboje zainteresowani zarządzają swoim majątkiem osobistym samodzielnie.
Nie wyklucza to rzecz jasna możliwości:
• udzielenia pełnomocnictwa na ogólnych zasadach,
• udzielenia prokury (szczególnego pełnomocnictwa handlowego dla przedsiębiorców),
• dokonywania między małżonkami innych czynności prawnych, np. zawarcia umowy o pracę.
Jeżeli wcześniej powstał majątek objęty wspólnością małżeńską, dobrym pomysłem może okazać się jego szybki i sprawny podział. Warto skorzystać z usług doświadczonego prawnika, który pomoże w opracowaniu niezbędnych dokumentów, np. w związku ze sprzedażą wspólnej nieruchomości gruntowej.
De lege lata (zgodnie z obowiązującym stanem prawnym) nie jest możliwe kreowanie ustrojów mieszanych, np. łączących rozdzielność z poddaniem określonych przedmiotów (np. samochodu) regułom wspólności majątkowej. Możliwe jest jednak nabywanie rzeczy, np. w drodze zasiedzenia czy umowy kupna, na współwłasność w częściach ułamkowych. Udział w prawie własności, np. nieruchomości, wchodzi wówczas w skład majątku osobistego na ogólnych zasadach. To samo dotyczy wspólnego nabywania wierzytelności (zob. dotyczące wielości wierzycieli art. 379 i nast. k.c.). Wspólność łączna w ograniczonym zakresie będzie wynikać z zawarcia przez męża i żonę umowy spółki cywilnej.
Warto dodać, że art. 51 k.r.o. nie pozwala uznać, że wprowadzona intercyzą rozdzielność znajdzie zastosowanie – o ile brak odmiennej klauzuli w umowie – jedynie do przedmiotów nabytych po jej zawarciu (tzw. „skutek na przyszłość”, zob. uzasadnienie wyroku SA w Krakowie z 20.05.2016 r., I ACa 189/16).
Rozdzielność przymusowa
Każde z małżonków może zwrócić się do sądu, aby z ważnych powodów ustanowił rozdzielność majątkową (art. 52 § 1 k.r.o.). Z takim żądaniem może wystąpić także wierzyciel męża lub żony; musi jednak uprawdopodobnić, że do zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności konieczny jest podział majątku wspólnego. Jego wierzytelność powinna być stwierdzona tytułem wykonawczym (tytułem egzekucyjnym zaopatrzonym w klauzulę wykonalności, art. 52 § 1a k.r.o.). Z mocy prawa rozdzielność powstaje, gdy dojdzie do ogłoszenia upadłości lub ubezwłasnowolnienia męża lub żony (art. 53 § 1 k.r.o.).
Jakie zalety ma rozdzielność majątkowa bez rozwodu i jakie koszty trzeba ponieść?
Prawdą jest, że umowa wprowadzająca rozdzielność majątkową bez rozwodu wiąże się z pewnymi kosztami. Chodzi tu przede wszystkim o wynagrodzenie notariusza. Maksymalna stawka taksy notarialnej za sporządzenie aktu notarialnego, który dokumentuje intercyzę, wynosi obecnie 400 zł. Maksymalna stawka za przygotowanie odpisu, wypisu bądź innego dokumentu z akt notarialnych to aktualnie 6 zł za każdą rozpoczętą stronę (zob. §§ 8 i 12 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej). Może się wydawać, że 400 zł to dość spora kwota, jednak korzyści związane z wprowadzeniem rozdzielności umownej są znaczne.
Co daje intercyza?
Jak zwracają uwagę prawnicy-praktycy i naukowcy zajmujący się prawem rodzinnym, ustrój rozdzielności majątkowej zapewnia mężowi i żonie najdalej idącą, najszerszą autonomię względem drugiego małżonka. Autonomia ta obejmuje kilka obszarów. Chodzi tu o przynależność poszczególnych rzeczy i innych przedmiotów majątkowych do majątków osobistych małżonków, łatwe zarządzanie sprawami majątkowymi, a także losy majątku małżonka, gdy ustrój rozdzielności ustanie, np. wskutek rozwodu albo zawarcia nowej umowy majątkowej. Szczególnie istotne, nie tylko dla przedsiębiorców, są przejrzyste reguły odpowiedzialności za długi.
Ochrona szczególnie ważnych dóbr
Można powiedzieć, że rozdzielność, zwłaszcza bez wyrównania dorobków, sprawia, że możliwe jest doprowadzenie do daleko idącego, „szczelnego” odseparowania interesów majątkowych rodziny od spraw uczuciowych i relacji stricte małżeńskich. Jest to dobre i sprawdzone w wielu krajach rozwiązanie w przypadku, gdy małżonek zajmuje się działalnością zarobkową połączoną z dużym ryzykiem strat finansowych. Może tu chodzić o grę na giełdzie, niektóre inwestycje w nieruchomości lub np. handel kryptowalutami (zob. w związku z pozornością czynności prawnej na podstawie art. 83 k.c. i ochroną interesów wierzycieli małżonka wyrok SA w Szczecinie z 28.10.2020 r., I ACa 411/20). Oprócz tego rozdzielność sprzyja często ochronie interesów majątkowych i szeroko pojętego dobra dzieci, które pochodzą z poprzedniego małżeństwa lub związku nieformalnego jednego z małżonków.
Decyzje, które mają konsekwencje
Na zakończenie warto zaznaczyć, że zdecydowanie się na umowę wprowadzającą rozdzielność majątkową sprawia, że ani w trakcie trwania tego ustroju, ani po jego ustaniu żadne z małżonków nie może liczyć na uczestnictwo w majątku lub zyskach osiągniętych przez drugą stronę. Niewykluczone zatem, że np. rodzic poświęcający się głównie wychowaniu dzieci i prowadzeniu domu znajdzie się w niekorzystnej sytuacji (np. w razie rozwodu znajdzie się w niedostatku).
Pewną pomocą mogą być roszczenia alimentacyjne z art. 60 k.r.o. Dobrym pomysłem może także okazać się wybór sui generis (swoistego rodzaju) kompromisowego rozwiązania, czyli rozdzielności z wyrównaniem dorobków (art. 51² i nast. k.r.o.). Niektóre ustawodawstwa przewidują specjalne narzędzia prawne, dzięki którym możliwe jest skorygowanie ekonomicznych skutków pełnej rozdzielności. W Hiszpanii jest to tzw. rekompensata za pracę w domu, przewidziana w art. 1438 Código Civil.
Niezależnie od sytuacji finansowej rodziny i prawa właściwego, gdy chodzi o sprawy majątkowe, punktem wyjścia w pracy adwokata jest całościowe spojrzenie na sprawę, z którą przychodzi klient. Wiedza i analityczne podejście umożliwiają dobranie optymalnych w konkretnej sytuacji, a przy tym odpowiadających prawu rozwiązań.
