Rozdzielność majątkowa przed rozwodem to rozwiązanie, dzięki któremu możliwe jest prostsze i szybsze załatwienie rozliczeń finansowych oraz innych kwestii związanych z majątkiem małżonków. Szczególne znaczenie ma tu zawarcie małżeńskiej umowy majątkowej (intercyzy), której treść i forma odpowiadają wymogom k.r.o. (Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), a jednocześnie zapewniają ochronę praw obojga zainteresowanych.
Spis treści:
Likwidacja wspólności gdy jeszcze trwa małżeństwo
Co mówi kodeks?
Ważne detale
Orzeczenia sądów
Zniesienie wspólności i umowa działowa
Sprawne załatwienie istotnych kwestii
Prawo i życie
W jaki sposób można ustanowić rozdzielność majątkową przed rozwodem u notariusza?
Doświadczenie adwokata zajmującego się prawem rodzinnym pokazuje, że rozdzielność majątkowa przed rozwodem kojarzy się najczęściej z podpisaniem umowy u notariusza. Aby dowiedzieć się, jak przedstawia się stan prawny, warto spojrzeć na kilka istotnych unormowań znajdujących się w k.r.o.
Czego dowiesz się z ustawy?
Zgodnie z art. 47 § 1 k.r.o. mąż i żona mogą zawrzeć umowę wprowadzającą jeden z przewidzianych w Kodeksie umownych ustrojów majątkowych. Swoboda stron jest tu – odmiennie niż w ogólnym prawie umów, np. przy kontraktach znanych z k.c. (Kodeksu cywilnego) – dość ograniczona, ponieważ zainteresowani mogą wybierać tylko spośród ustrojów skodyfikowanych w k.r.o. Nie jest możliwe tworzenie ustrojów hybrydowych (mieszanych).
Wśród ustrojów umownych ważne miejsce zajmuje rozdzielność majątkowa występująca w dwóch formach: „zwykłej” rozdzielności oraz rozdzielności z wyrównaniem dorobków (art. 51 k.r.o.). W każdym przypadku zarówno mąż, jak i żona zarządzają swoim majątkiem osobistym w pełni samodzielnie (art. 51¹ k.r.o.). Szczególnym atutem ustroju rozdzielności jest prostota i jasne reguły odpowiedzialności majątkowej za zobowiązania, np. związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Oczywiście trudno z góry zakładać, dla kogo najlepszym rozwiązaniem będzie wprowadzenie rozdzielności. Kluczem jest uważna, skrupulatna analiza pozwalająca na w pełni rzeczowe i indywidualne podejście. Dzięki temu możliwe staje się zaproponowanie przez adwokata bądź radcę prawnego rozwiązań odpowiadających dobru rodziny.
Istotne szczegóły
Wspomnieliśmy o konieczności wizyty u notariusza. Wynika ona z bezwzględnego wymogu formalnego: intercyza musi być zawarta w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności (art. 47 § 1 k.r.o.). Dotyczy to także sytuacji, gdy w skład majątku wspólnego nie wchodzi nieruchomość ani inne przedmioty o większej wartości.
Umowa majątkowa może zostać rozwiązana, może także zostać zmieniona. Gdy rozwiązanie intercyzy ma miejsce w czasie trwania związku małżeńskiego, dochodzi do powrotu do wspólności ustawowej. Małżonkowie mogą jednak postanowić inaczej, np. zastąpić umowną wspólność rozdzielnością (por. art. 47 § 2 k.r.o.).
Osoby żyjące w małżeństwie, także gdy na horyzoncie rysuje się perspektywa rozwodu, zaciągają rozmaite zobowiązania, w tym kredyty hipoteczne lub pożyczki. Jest to szczególnie częste, gdy mąż lub żona jest przedsiębiorcą. Warto pamiętać, że małżonek ma prawo powołać się na intercyzę względem osób trzecich (np. swoich wierzycieli), o ile fakt zawarcia tej umowy oraz jej rodzaj były tym osobom wiadome (art. 47¹ k.r.o.).
Orzeczenia wpływające na ustrój majątkowy
Rozdzielność majątkowa może z ważnych powodów zostać ustanowiona przez sąd. Wnieść o to może każde z małżonków oraz – pod pewnymi warunkami – wierzyciel męża bądź żony (zob. art. 52 k.r.o.). Rozdzielność powstaje ex lege (z mocy prawa), gdy dojdzie do ubezwłasnowolnienia bądź ogłoszenia upadłości męża lub żony (art. 53 § 1 k.r.o.). Specyficznym rozwiązaniem jest tu powrót do ustroju wspólności ustawowej w efekcie uchylenia ubezwłasnowolnienia oraz zakończenia, umorzenia albo uchylenia procedury upadłościowej (art. 53 § 2 k.r.o.). Tym samym swoboda zawarcia intercyzy może podlegać sporym ograniczeniom.
Warto zwrócić uwagę, że rozdzielność jest także skutkiem orzeczenia separacji (w praktyce często będącej sui generis – swoistego rodzaju – preludium rozwodu). Wraz z jej zniesieniem powstaje wspólność ustawowa, jednak mąż i żona mogą zgodnie wnieść, by sąd orzekł o utrzymaniu rozdzielności (art. 54 k.r.o.).
Rozdzielność majątkowa między małżonkami a podział majątku przed rozwodem
Wyżej omówiliśmy m.in. kwestię ustanowienia rozdzielności majątkowej przed rozwodem u notariusza, czyli w drodze zawarcia intercyzy. Teraz warto zastanowić się nad relacją między istniejącą już rozdzielnością majątkową a podziałem majątku jeszcze przed rozwodem.
Jak sprawnie załatwić sprawy majątkowe?
Rozdzielność sprawia, że de iure (w świetle prawa) istnieją jedynie dwie masy majątkowe. Są nimi majątek osobisty męża i majątek osobisty żony. Do tych majątków wchodzą także udziały (w zasadzie po ½) w każdym ze składników majątku objętego wcześniej wspólnością (np. w nieruchomościach i wierzytelnościach). Doświadczenie pokazuje, że zwykle pojawia się – zwłaszcza gdy małżonkowie są skonfliktowani – potrzeba szybkiego podziału majątku objętego uprzednio wspólnością. W tym zakresie zainteresowani dysponują znaczną autonomią, nawet gdy mamy do czynienia z ustrojem rozdzielności z wyrównaniem dorobków.
Można przygotować – np. z pomocą adwokata – jedną, kompleksową umowę działową. Można także przeprowadzić podział etapami, np. sprzedając kolejne nieruchomości, a następnie podzielić się ruchomościami. Oczywiście można uzgodnić dopłaty lub spłaty oraz zabezpieczyć ich uiszczenie przez ustanowienie zastawu bądź hipoteki. To samo dotyczy roszczeń o wyrównanie dorobków. Ważne jest racjonalne działanie w dobrej wierze. Cenne okazują się także umiejętności mediacji i negocjacji, którymi dysponuje prawnik. Może on wnieść cenną perspektywę osoby trzeciej, nieuwikłanej emocjonalnie w spór małżeński.
Pamiętaj, że dopóki trwa wspólność ustawowa, podział objętego nią majątku (nawet przez sąd) nie jest dopuszczalny. Wynika to z art. 35 k.r.o., który nie pozwala także na rozporządzanie, a nawet zobowiązywanie się do rozporządzania udziałem, który przypadnie mężowi albo żonie, gdyby wspólność ustała. Mimo to dzięki intercyzie możliwe staje się podzielenie majątku w sposób najlepiej dopasowany do potrzeb zainteresowanych osób, bez angażowania sądu i oczekiwania na wyrok rozwodowy.
Dynamika życia i przydatna wiedza
Prawne aspekty sytuacji majątkowej małżonków często są złożone. W grę wchodzi np. zwrot nakładów i wydatków z majątku wspólnego na majątki osobiste i odwrotnie (zob. art. 45 k.r.o.). Gdy jedno z małżonków pozostających w ustroju rozdzielności współtworzyło de facto (w rzeczywistości) majątek osobisty drugiego (np. finansowało transakcje), może żądać rozliczenia w oparciu o przepisy art. 405 i nast. k.c. dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia (zob. wyrok SA w Białymstoku z 4.03.2016 r., I ACa 512/15).
Moje doświadczenie pokazuje, że punktem wyjścia i kluczem do sukcesu jest skorzystanie z pomocy specjalisty, który potrafi podjąć konstruktywny dialog z osobą szukającą pomocy prawnej. Bardzo ważna jest rozmowa w atmosferze zaufania, wzmocnionego gwarancjami tajemnicy adwokackiej i profesjonalizmu. Dzięki temu możliwe staje się roztropne planowanie kolejnych posunięć, nie tylko w sferze stricte majątkowej.
