Alimenty na małżonka po rozwodzie to świadczenia, które mają duże znaczenie dla sytuacji finansowej i życiowej wielu osób. Może tu chodzić np. o małżonka, który nie pracował zawodowo lub pracował w niepełnym wymiarze godzin, a swój czas i siły poświęcał rodzinie. Z pewnością warto wiedzieć, jak przedstawiają się aktualne regulacje. Dzięki temu będziesz znać swoje prawa, jak i ewentualne obowiązki na wypadek rozwiązania małżeństwa.
Spis treści:
Świadczenia z art. 60 KRO – co warto wiedzieć?
Kluczowe regulacje
Istotne detale
Specyficzne rozwiązania
Jak wygląda zakres obowiązku?
Kodeks rodzinny i opiekuńczy a alimenty na małżonka po rozwodzie
Alimenty na byłego małżonka po rozwodzie są znane prawu małżeńskiemu wielu państw. Zwykle, podobnie jak w polskich przepisach, chodzi tu o obowiązek zapewnienia środków utrzymania. Czym innym jest ewentualne odszkodowanie (np. za zniszczenie składników majątku bądź szkodę na osobie) oraz zadośćuczynienie z art. 445 k.c. Zawsze wyjaśniam klientom zwracającym się do mnie o pomoc prawną – czy to w zakresie przedsądowym, czy sądowym – że alimenty dla byłego męża czy żony nie są karą za rozbicie małżeństwa. Prawdą jest jednak, że kwestia przypisania winy jednej ze stron ma znaczenie dla zakresu interesującego nas obowiązku.
Co wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego?
Jeśli sąd zaniechał orzekania o winie, byłemu małżonkowi przysługuje prawo domagania się od drugiej strony dostarczania środków utrzymania, o ile znajduje się w niedostatku. Zakres dostarczania owych środków (zakres świadczeń alimentacyjnych) zależy od dwóch czynników. Pierwszy to usprawiedliwione potrzeby uprawnionej osoby. Drugi zaś to majątkowe i zarobkowe możliwości zobowiązanego, czyli byłego męża albo żony (art. 60 § 1 k.r.o.).
Warto pamiętać, że zgodny wniosek o zaniechanie orzekania o winie wiąże sąd i pociąga za sobą skutki takie, jakby ani mąż, ani żona winy nie ponosili (art. 57 § 2 k.r.o.). Mamy tu do czynienia z fikcją prawną. Tak samo przedstawia się sytuacja, gdy sąd po przeprowadzeniu postępowania dowodowego doszedł do wniosku, że ani powód, ani pozwany nie jest winny rozpadu małżeństwa.
Kilka ważnych szczegółów
Zasadą jest, że obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami wygasa po zawarciu przez uprawnionego nowego małżeństwa. Mimo to, jeżeli obowiązek ten spoczywa na małżonku, który nie został uznany za ponoszącego winę, wygaśnie on także z upływem pięciu lat od daty orzeczenia rozwodu. Sąd – jeśli zażąda tego uprawniony do świadczeń – może termin ten przedłużyć. Muszą jednak wystąpić wyjątkowe okoliczności (art. 60 § 3 k.r.o.). Chodzi tu o okoliczności występujące po obu stronach – czy to uprawnionego (np. ciężka choroba, niepełnosprawność w skutek wypadku), czy zobowiązanego (np. znaczna poprawa sytuacji majątkowej, wzrost wynagrodzenia).
Podczas konsultacji zwracam uwagę moich klientów na to, że przepisy nie przewidują wygaśnięcia obowiązku ze względu na rozpoczęcie przez uprawnionego życia w związku nieformalnym (konkubinacie). Nowy związek tego typu może mieć jednak pewien wpływ na wysokość świadczeń. Podobnie jak np. przy przygotowywaniu apelacji albo skargi kasacyjnej, znaczenie dla udzielenia rzeczowej porady ma dokładna analiza sytuacji. Wraz z fachową wiedzą prawniczą pozwala ona na racjonalne planowanie kolejnych posunięć, np. przygotowania projektu umowy dotyczącej interesujących nas świadczeń.
Spore znaczenie praktyczne ma także to, że do obowiązków z art. 60 odpowiednie zastosowanie znajdą regulacje odnoszące się do obowiązku alimentacyjnego pomiędzy krewnymi. Mówi o tym expressis verbis art. 61 k.r.o. Zarówno art. 60 (oprócz § 3), jak i art. 61 trzeba stosować odpowiednio, gdy małżonkowie są w separacji de iure (art. 61⁴ § 4 k.r.o.). Ze względu na brak stosowania § 3 art. 60 obowiązek świadczeń między żoną i mężem w separacji nie jest jednak ograniczony jakimkolwiek terminem. Widać tu znaczenie detali wynikających z uważnej lektury przepisów i omówienia swojej sprawy z adwokatem, np. gdy chodzi o dochodzenie omawianych tu roszczeń już w toku procesu rozwodowego. Pozwala na to art. 444 k.p.c.
Ze względu na art. 61, zastosowanie w interesującej nas materii znaleźć może art. 144¹ k.r.o. Pozwala on na uchylenie się przez zobowiązanego do alimentacji od realizacji swojego obowiązku, jeśli żądanie świadczeń narusza zasady współżycia społecznego. Takie ujęcie zapewnia ochronę byłemu małżonkowi (podobnie jak np. bratu lub siostrze uprawnionego) w wyjątkowych sytuacjach. Dzięki temu prawo jest elastyczne.
Rozwód z orzekaniem o winie a alimenty na małżonka po rozwodzie
Wiesz już, co mówi prawo rodzinne na temat alimentów na małżonka po rozwodzie bez orzekania o winie lub gdy sąd uznał za dowiedzione, że nikt nie jest winny. Doświadczenie prawników zajmujących się sprawami małżeńskimi oraz statystyki wskazują, że tego typu rozwody dominują w naszych sądach. Niekiedy lepszym rozwiązaniem okaże się jednak uzyskanie wyroku z orzeczeniem o winie jednej ze stron. Ma to znaczenie np. dla władzy rodzicielskiej, a także dla zakresu interesującego nas obowiązku alimentacji.
Jak przedstawia się zakres obowiązku?
Jeśli sąd przypisał winę zarówno mężowi, jak i żonie, sytuacja wygląda w zasadzie podobnie jak przy braku winy lub przy zaniechaniu orzekania o niej.
Specyficznie przedstawia się sytuacja, gdy tylko mąż lub tylko żona została uznana przez sąd za winną rozkładu. Jeśli rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie położenia materialnego strony niewinnej, sąd – na jej żądanie – może orzec, że strona wyłącznie winna ma obowiązek przyczyniania się do zaspokajania uzasadnionych potrzeb byłego partnera. Dzieje się tak, nawet gdyby nie był on w niedostatku. Jak wskazuje art. 60 § 2 k.r.o., zakres przyczyniania się powinien być „odpowiedni”. Zapewnia to ochronę zobowiązanego, który nie powinien być obciążany według swobodnego uznania sądu lub byłego małżonka.
Opisany powyżej obowiązek świadczeń gaśnie, gdy uprawniony wstąpi w nowy związek małżeński (art. 60 § 3 k.r.o. ab initio). Jeśli tak się nie stanie, strona winna rozpadu małżeństwa może być zmuszona do świadczeń przez wiele lat, nawet dożywotnio. Dotyczy to także sytuacji, gdy sąd przypisał winę obu stronom (por. art. 60 § 3 zd. 2).
Duże znaczenie praktyczne ma to, że spory między rozwodzącymi się dotyczące majątku wspólnego i jego poszczególnych składników same w sobie nie wpływają na orzeczenie co do obowiązku alimentacyjnego ani nie wstrzymują jego wydania (wyrok SN z 11.07.1997 r., II CKN 277/97). Ukształtowany za sprawą orzeczeń sądowych stan majątku rozwiedzionych wpływa jednak na ocenę ich zdolności do świadczeń i istnienia potrzeb, których dotyczy art. 60 § 1 i 2 k.r.o.
Na zakończenie chcę zaznaczyć, iż alimenty nie przysługują małżonkowi, który ponosi wyłączną winę rozkładu pożycia. Wynika to z art. 60 § 1 k.r.o. ab initio. Odpowiada to paremii ex iniuria non oritur ius (łac. „z bezprawnego działania nie rodzi się prawo”).
