Zachowek w Warszawie to ważna sprawa zarówno dla osób, które roszczą sobie do niego prawo (np. dzieci lub wnuków spadkodawcy pominiętych w testamencie), jak i dla spadkobierców. W każdej sprawie, nawet na pozór prostej i oczywistej, konieczna jest pełna, krytyczna analiza stanu prawnego i faktycznego. Dzięki temu można roztropnie ocenić sytuację i poszukać efektywnych, a przy tym zgodnych z prawem rozwiązań.
Spis treści:
Pomoc adwokata
Ochrona dzieci, wnuków i innych najbliższych osób
Co się komu należy?
Warto korzystać ze swych praw
Świadczenia od fundacji rodzinnej
Pozbawienie prawa do zachowku
Pomoc adwokata w Warszawie w sprawach o zachowek po rodzicach lub dziadkach
Jako adwokat prowadzący kancelarię w Warszawie zajmuję się sprawami dotyczącymi zachowku zarówno po rodzicach, jak i dziadkach. Jednak dobrze wiem, że dochodzenie go – zwłaszcza gdy konieczne jest przygotowanie pozwu albo apelacji – może budzić duże emocje. Często łączy się z tym konflikt z rodziną lub inną osobą powołaną do dziedziczenia w testamencie bądź z taką, która otrzymała darowiznę od zmarłego.
Wychodzę z założenia, że podstawą profesjonalnej obsługi prawnej, najlepiej chroniącej interes klienta (zob. §§ 6–8 i 13 Kodeksu Etyki Adwokackiej), jest realistyczne spojrzenie na sprawę, oparte na jurysprudencji i doświadczeniu – nie tylko stricte zawodowym.
Ochrona dzieci, wnuków i innych najbliższych osób
Na wstępie zwróćmy uwagę, że określający krąg osób uprawnionych do otrzymania zachowku art. 991 k.c. opiera się na założeniu, iż mają one prawo do otrzymania określonych przepisami korzyści z majątku osoby, po której otworzył się spadek.
Spadkodawca może co prawda rozrządzić całym swym majątkiem w testamencie (pomijając przy tym bliskich – co samo w sobie nie jest jeszcze wydziedziczeniem), jednak jego swoboda jest w pewnym stopniu ograniczona. Określone w k.c. osoby – o ile nie otrzymały należnego im przysporzenia, np. w formie darowizny – nabywają w stosunku do m.in. spadkobierców, zapisobierców windykacyjnych oraz osób obdarowanych specyficzne roszczenie.
Roszczenie ma od początku charakter pieniężny (zob. wyr. SN z 24 II 2016 r., I CSK 67/15), nie umożliwia zatem – odmiennie niż np. w prawie rzymskim i tzw. romańskich porządkach prawnych, m.in. we Francji i Portugalii – dojścia do dziedziczenia po danej osobie.
Co i komu przysługuje?
Uprawnione do zachowku są trzy kategorie osób: zstępni (a zatem nie tylko dzieci, lecz także wnuki, prawnuki itd.), mąż lub żona oraz rodzice.
Art. 991 k.c. zastrzega, że zachowek przysługuje im, o ile „byliby powołani do spadku z ustawy”. Trzeba zatem zbadać stan faktyczny, sprawdzić np. kto dziedziczyłby, gdyby nie treść testamentu.
Dzieci wyłączają dalszych zstępnych – dochodzą oni do dziedziczenia z ustawy dopiero w przypadku braku bliższych zstępnych. Następuje tu tzw. dziedziczenie według szczepów: w miejsce zmarłego syna po jego ojcu (swym dziadku) dziedziczą z ustawy jego dzieci (wnuki spadkodawcy, zob. art. 931 § 2 k.c.). W tej samej kolejności co dzieci powołany do spadku jest małżonek zmarłego (art. 931 § 1 k.c.).
Rodzice zmarłego są w gorszym położeniu – z ustawy dziedziczyć mogą dopiero, gdy brak zstępnych, i to wraz z wdową/wdowcem (art. 932 k.c.).
Zachowek wynosi ½ wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu. Gdy jest on trwale niezdolny do pracy zarobkowej bądź gdy uprawniony zstępny jest jeszcze małoletni, należy się 2/3 wartości udziału (art. 991 § 1 k.c.).
Obliczając zachowek, należy doliczyć do spadku darowizny i zapisy windykacyjne, których dokonał zmarły (art. 993 § 1 k.c.). Niektóre darowizny – np. drobne, zwyczajowo przyjęte – nie podlegają doliczeniu. Nie dolicza się także darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku, jak również darowizn na rzecz osób, które nie mają statusu dziedzica lub nie mają prawa do zachowku (art. 994 § 1 k.c.).
Przy ustalaniu wysokości zachowku dla zstępnego nie dolicza się darowizn dokonanych przez spadkodawcę, gdy nie miał on wstępnych (art. 994 § 2 k.c.). W przypadku wdowy/wdowca nie dolicza się darowizn uczynionych przed zawarciem małżeństwa (art. 994 § 3 k.c.).
Sprawy o zachowek od darowizny w Warszawie
W sprawach o zachowek prowadzonych przez moją kancelarię w Warszawie często pojawiają się pytania o zachowek od darowizny lub o uprawnienia wnuków zmarłego. Równie ważne są kwestie związane ze sposobami realizacji prawa do zachowku po dziadku, małżonku czy rodzicach.
Podobnie jak w prawie umów, k.c. pozostawia zainteresowanym szeroką autonomię. Wobec tego np. dziadek albo ojciec może zapewnić korzyść należną uprawnionemu do zachowku, dokonując czynności prawnej inter vivos, czyli jeszcze za życia. Może to być np. darowizna bądź poniesienie na rzecz uprawnionego zstępnego kosztów wychowania i wykształcenia – o ile mają one nadzwyczajny charakter (zob. art. 997 k.c.).
W grę wchodzą także czynności mortis causa (na wypadek śmierci). Przede wszystkim będzie to powołanie do spadku, a drugim rozwiązaniem – ustanowienie zapisu, zarówno zwykłego, jak i windykacyjnego.
Świadczenia od fundacji rodzinnej
Prawo do zachowku może być zrealizowane także – co jest nowością w naszym prawie – w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej albo nabycia przez uprawnionego mienia w związku z jej rozwiązaniem.
Wskazane wyżej sposoby można łączyć. Zadaniem adwokata jest przygotowanie umów lub np. projektu testamentu, który zabezpieczy interesy klienta – zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego do zapłaty zachowku.
Często kluczem do polubownego rozwiązania sporu w rodzinie jest jasne wyjaśnienie istoty i sensu przepisów kodeksu. Gdy dana osoba rozumie mechanizmy decydujące o jej położeniu prawnym i roszczeniach względem niej, zupełnie inaczej podchodzi do propozycji ugody czy np. zmiany testamentu.
Pozbawienie prawa do zachowku
Na zakończenie warto podkreślić, że prawo do zachowku powstaje ex lege – z mocy prawa – o ile spełnione są przesłanki przewidziane w k.c. Do jego zaistnienia nie jest potrzebne złożenie jakiegokolwiek oświadczenia woli bądź wezwanie dziedziców do zapłaty. Pozbawienie tego prawa możliwe jest jednak poprzez wydziedziczenie (art. 1008 k.c.). Wierzytelność z tytułu zachowku można zbyć (np. sprzedać), co zapewnia pewien margines elastyczności. Jest ona także dziedziczna, ale tylko w ograniczonym zakresie (vide art. 1002 k.c.). Obowiązek zapłaty zachowku zaliczany jest do długów spadkowych (art. 922 § 3 k.c.).
Dokładna, wolna od rutyny analiza sytuacji przez prawnika pozwala klientowi na podjęcie trafnej decyzji – np. co do zawarcia ugody ze spadkobiercami lub dochodzenia swoich praw w procesie sądowym.
