Zaliczenie darowizn na poczet zachowku polega na doliczeniu ich wartości do tzw. czystej wartości spadku. Ma to na celu ochronę interesów osób uprawnionych do zachowku (zstępnych, małżonka i rodziców spadkodawcy). Dokonując obliczeń bierze się pod uwagę stan przedmiotu darowizny z chwili otwarcia spadku, jego wartość ustala się jednak na dzień orzekania o roszczeniu uprawnionego do zachowku, według cen rynkowych.
Najważniejsze informacje
- Zasady dotyczące zaliczania darowizn określają art. 993 i n. Kodeksu cywilnego.
- Nie każda darowizna dokonana przez spadkodawcę podlega doliczeniu, wyłączenia obejmują m.in. niektóre drobne darowizny (np. podarki świąteczne) oraz darowizny dokonane ponad 10 lat przed chwilą otwarcia spadku dla osób, które nie są spadkobiercami, bądź nie są uprawnione do zachowku.
- W praktyce szczególnie istotna jest właściwa wycena poszczególnych składników majątku spadkowego oraz darowizn na moment ustalania wysokości zachowku.
- Pomoc prawna zapewniona przez profesjonalistę pozwala uniknąć pomyłek rachunkowych i niewłaściwej interpretacji przepisów, zwłaszcza gdy stan faktyczny jest skomplikowany.
Spis treści:
Wprowadzenie: Czym jest zachowek i jaka jest rola darowizn
Zasady doliczania darowizn do spadku
Jakie darowizny podlegają zaliczeniu, a jakie są wyłączone?
Metodologia obliczania wartości majątku spadkowego
Wycena przedmiotu darowizny – zasady i daty referencyjne
Rola kancelarii adwokackiej w sporach o zachowek
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Wprowadzenie: Czym jest zachowek i jaka jest rola darowizn
- Zachowek to forma zabezpieczenia finansowego członków najbliższej rodziny (dzieci i dalsi zstępni, małżonek, rodzice), na wypadek pominięcia w testamencie albo powołania do spadku w węższym zakresie, niż przy dziedziczeniu ustawowym.
- Osoba uprawniona do zachowku nabywa wierzytelność o zapłatę określonej przepisami sumy względem spadkobierców. Prawo do zachowku to zatem co innego niż nabycie spadku.
- Mechanizm doliczania darowizn zapewnia ochronę przed uszczupleniem wartości schedy spadkowej poprzez rozporządzenie przez spadkobiercę wartościowymi składnikami jego mienia jeszcze za życia.
- W niektórych sytuacjach uprawniony do zachowku może żądać od tego, kto otrzymał darowiznę podlegającą doliczeniu do spadku, sumy niezbędnej do uzupełnienia zachowku (art. 1000 § 1 k.c.).
Zasady doliczania darowizn do spadku
- Do określenia wysokości zachowku konieczne jest ustalenie, ile wynosi tzw. czysta wartość spadku (substrat zachowku). Jest to wartość aktywów schedy (praw należących do spadku) pomniejszona o długi spadkowe z wyjątkiem zapisów zwykłych i poleceń. W zasadzie do spadku należy jednak doliczyć darowizny i zapisy windykacyjne, których dokonał spadkodawca (art. 993 § 1 k.c.). Nie należy brać pod uwagę długów z tytułu zachowków.
- Do czystej wartości spadku dolicza się wartość darowizn, których spadkodawca dokonał za życia (o ile obowiązek doliczenia nie jest wyłączony, zob. art. 994 k.c.).
- Czym innym jest doliczanie darowizn do substratu zachowku, czym innym zaś obowiązek zaliczenia darowizn na schedę spadkową niektórych dziedziców, o którym mowa w art. 1039 k.c.
Jakie darowizny podlegają zaliczeniu, a jakie są wyłączone?
Obliczając zachowek nie należy brać pod uwagę zapisów zwykłych i poleceń. Zasadą jest doliczenie do schedy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, których dokonał zmarły (art. 993 § 1 k.c.). Do spadku dolicza się też m.in. fundusz założycielski fundacji rodzinnej, który wniesiony został przez zmarłego, o ile fundacja nie jest ustanowiona w testamencie (art. 993 § 2 k.c.).
Darowizny wyłączone w każdej sytuacji (art. 994 § 1 k.c.)
|
Drobne darowizny, przyjęte zwyczajowo w określonych stosunkach (np. rodzinnych, towarzyskich, niektóre darowizny na cele religijne).
Darowizny dokonane przed ponad 10 laty (termin ten liczy się wstecz od dnia otwarcia spadku) na rzecz osób, które nie są dziedzicami albo nie są uprawnione do zachowku.
|
Darowizny wyłączone ze względu na osobę uprawnioną do zachowku (art. 994 § 2 i 3 k.c.)
|
Obliczając zachowek dla zstępnego (dziecka, wnuka itd.) w zasadzie nie dolicza się do schedy darowizn ze strony zmarłego w okresie, gdy nie miał on zstępnych. Darowizna podlega, jednakże doliczeniu, gdy uczyniona była mniej niż 300 dni przed przyjściem zstępnego na świat.
Obliczając zachowek należny mężowi bądź żonie zmarłego, nie dolicza się darowizn uczynionych przed zawarciem z nim małżeństwa.
|
Metodologia obliczania wartości majątku spadkowego
Krok 1: Dokładne ustalenie, kiedy miało miejsce otwarcie spadku (następuje ono z mocy prawa w momencie śmierci spadkodawcy, nie należy tego mylić z dniem stwierdzenia nabycia spadku albo dniem złożenia przez spadkobierców oświadczenia o przyjęciu spadku). Moment otwarcia spadku decyduje o tym, jakie pasywa i aktywa wchodzą w skład schedy.
Krok 2: Inwentaryzacja stanu czynnego spadku (ustalenie aktywów).
Krok 3: Odliczenie długów spadkowych (pasywów).
Krok 4: Dodanie wartości darowizn i zapisów windykacyjnych (o ile podlegają zaliczeniu).
Obliczenia przeprowadza się osobno dla każdego uprawnionego do zachowku, m.in. ze względu na wskazane wyżej odmienności, gdy chodzi o zaliczenie darowizn i zapisów windykacyjnych do substratu zachowku. Uwzględnienie zróżnicowanych zmiennych może prowadzić do różnych wyników.
Doliczanie darowizn to jedynie operacja rachunkowa. Nie pociąga ona za sobą włączenia przedmiotu darowizny albo jego surogatów do majątku tworzącego spadek. Nie powstaje też roszczenie o zwrot danego przedmiotu do schedy spadkowej.

Wycena przedmiotu darowizny – zasady i daty referencyjne
Wartość przedmiotu darowizny trzeba obliczyć biorąc pod uwagę stan z momentu jej dokonania, zgodnie z cenami rynkowymi z chwili, gdy ustalany jest zachowek (art. 995 § 1 k.c.). Zwraca na to uwagę Sąd Najwyższy (np. wyrok z 2. 02. 2017 r., I CSK 260/16). Ratio legis takiego unormowania jest dążenie do zniwelowania skutków inflacji i dewaluacji pieniądza oraz innych zdarzeń ekonomicznych (często od dokonania darowizny do momentu obliczania zachowku mija wiele lat).
Całkowite zbycie albo zużycie przedmiotu darowizny (np. samochodu czy mebli), niezależnie, kiedy po dokonaniu darowizny nastąpiło, nie zwalnia z obowiązku jej zaliczenia według stanu z chwili dokonania (wyrok SN z 23. 09. 2016, II CNP 1/16). W związku z tym, na interesujące nas rozliczenia nie wpływają też np. nakłady dokonane na daną rzecz po jej darowaniu.
Rola kancelarii adwokackiej w sporach o zachowek
Dzięki swemu wykształceniu i doświadczeniu zawodowemu, prawnik zapewni Ci wszechstronną i wartościową merytorycznie pomoc. Może ona polegać na:
- Wieloaspektowej analizie stanu faktycznego, m.in. pod kątem umów zawieranych przez zmarłego dla pozoru, będących w istocie ukrytymi darowiznami, np. niektóre umowy dożywocia albo sprzedaży (co do ważności takich „zamaskowanych” czynności prawnych zob. art. 83 k.c.).
- Reprezentacji na etapie przedsądowym (wezwania do zapłaty, opracowanie i podpisanie ugody) oraz w postępowaniu dotyczącym roszczenia o zapłatę zachowku bądź w innych sprawach spadkowych.
- Ochronie interesów klienta przed błędnymi kalkulacjami związanymi z obliczeniem substratu zachowku oraz skutkami przedawnienia roszczenia o zachowek.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy osoba, która otrzymała darowiznę od zmarłego ma prawo do zachowku?
Darowiznę dokonaną przez zmarłego na rzecz uprawnionego do zachowku po nim zaliczyć trzeba na należny zachowek. To samo dotyczy zapisu windykacyjnego. Jeśli uprawnionym do otrzymania zachowku jest dalszy zstępny zmarłego (np. wnuk), zaliczeniu na jego zachowek podlegać będzie również darowizna lub zapis windykacyjny dokonany przez spadkodawcę na rzecz wstępnego tego uprawnionego (np. ojca albo matki, art. 996 § 1 k.c.). W niektórych sytuacjach zaliczeniu na zachowek należny zstępnemu podlegają ponadto koszty wychowania i wykształcenia poniesione przez spadkodawcę (art. 997 § 1 k.c.). Warto pamiętać, że na obowiązek zaliczenia wartości darowizny przy obliczaniu substratu zachowku nie wpływa zwolnienie przez spadkodawcę z obowiązku zaliczenia darowizny na schedę spadkową (art. 1039 § 1 k.c.).
W jaki sposób trzeba ustalić wartość darowizny dokonanej np. w walucie obcej?
Trzeba przeliczyć jej wartość w tej walucie na złotówki, biorąc pod uwagę kurs z dnia orzekania przez sąd o zachowku. W przypadku niektórych praw majątkowych albo rzeczy może być konieczne powołanie biegłych, którzy oszacują ich wartość. Powinno to następować według kryteriów rynkowych (zob. co do szacowania nieruchomości wyrok SN z 23. 05. 2013 r., I CSK 701/12). Gdy doszło do tzw. czynności mieszanej, negotium mixtum cum donatione, doliczeniu do substratu zachowku podlega tylko ta część przysporzenia, której nie odpowiadało ekwiwalentne świadczenie drugiej strony. Gdy darowizna łączyła się z poleceniem (donatio cum modo), wartość darowizny doliczanej trzeba zmniejszyć o wartość świadczeń zrealizowanych w wykonaniu polecenia.
Czy dzieci i wnuki wydziedziczonego mają prawo do zachowku po zmarłym, który wydziedziczył ich wstępnego?
Zgodnie z art. 1011 k.c. zstępni wydziedziczonego mają prawo do zachowku nawet jeśli wydziedziczony żył dłużej niż spadkodawca. Oprócz tego, darowizny uczynione na rzecz osoby wydziedziczonej mogą wpływać na położenie osób uprawnionych do zachowku.
Jak należy obliczyć termin 10 lat pozwalający na pominięcie darowizny?
Termin ten trzeba liczyć wstecz od otwarcia spadku (art. 994 § 1 k.c.). Otwarcie spadku ma miejsce w chwili śmierci spadkodawcy (art. 924 k.c.). Chwilę tę określić trzeba nie tylko co do dnia, lecz także godziny a nawet minuty. Stan majątku spadkowego oraz zdolność spadkobiercy do dziedziczenia ocenia się biorąc pod uwagę stan rzeczy istniejący właśnie w momencie otwarcia spadku. Datą dokonania darowizny będzie natomiast dzień zawarcia umowy (powinna ona mieć formę aktu notarialnego, prowadzi to do przeniesienia własności darowanej rzeczy), albo wykonania darowizny (gdy niezachowanie formy nie prowadzi do nieważności umowy, art. 890 k.c.).

























