Intuicja podpowiada, że odpowiedź na pytanie, czy wnukom należy się spadek po dziadkach, jest twierdząca. Prawo przewiduje jednak rozwiązania, które mogą zaskakiwać. Przede wszystkim pamiętajmy o różnicach między porządkiem dziedziczenia wynikającym z ustawy a porządkiem sukcesji ukształtowanym w testamencie. Odrębną kwestią są np. roszczenia o zachowek.
Spis treści:
Scheda po dziadku lub babci a dziedziczenie ustawowe
Konsekwencje przysposobienia
Adopcja „niepełna” a spadek
Dziedziczenie po babci i dziadku w oparciu o testament
Treść i forma testamentu
Czy dokument musi przygotować notariusz?
Czy wnukom należy się spadek po dziadkach, gdy ma miejsce dziedziczenie ustawowe?
By odpowiedzieć na pytanie o to, czy wnukom należy się spadek po dziadkach, trzeba najpierw zwrócić uwagę na porządek dziedziczenia ustawowego.
Świadcząc pomoc prawną, np. w formie konsultacji online, stawiam na dokładne zbadanie i przedstawienie sytuacji klientowi. Kluczem jest tu zrozumiały przekaz, zwracający uwagę na istotne in concreto regulacje.
Jedną z nich jest art. 931 k.c. Zgodnie z nim, jako pierwsze do spadku z ustawy powołane będą dzieci zmarłego (zatem np. rodzice wnuka – dzieci dziadka) oraz małżonek zmarłego (np. babcia – wdowa). Wszystkie te osoby dziedziczą w równych częściach, jednakże małżonek nie może otrzymać mniej niż ¼ całości spadku (może otrzymać więcej, np. gdy dziadkowie mieli tylko jednego syna).
Zwróćmy uwagę, że jeśli dziecko spadkodawcy (babci lub dziadka) nie dożyło otwarcia spadku po nim, udział, który by mu przypadł, „przechodzi” na jego dzieci w równych częściach (art. 931 § 2 k.c.). Wobec tego, jeżeli zmarł dziadek, który miał jednego syna, a ten nie dożył otwarcia spadku, pozostawiając dwóch wnuków, wnukowie ci odziedziczą to, co przypadłoby synowi dziadka (ich zmarłemu ojcu). Zakładając, że żyje także babcia – będzie to ½ spadku. Każdemu z wnuków przypadnie wobec tego po ¼ schedy (½ z ½).
Analizując sprawę, np. pod kątem przygotowania opinii prawnej lub wniosku do sądu, zwracam uwagę, czy któryś z dziedziców skutecznie odrzucił spadek. Odrzucenie pociąga za sobą wyłączenie od dziedziczenia i przyjęcie fikcji prawnej, że ten, kto spadek odrzucił, nie dożył jego otwarcia (art. 1020 k.c.). W konsekwencji, gdy np. spadek po matce odrzuci córka, do dziedziczenia po babci dojdą dzieci tej córki – na zasadzie art. 931 § 2 k.c.
Gdy mamy do czynienia z adopcją
Między przysposobionym a przysposabiającym powstaje taka więź jak między rodzicem a dzieckiem biologicznym. Ma to przełożenie w obszarze dziedziczenia – zarówno gdy chodzi o tzw. przysposobienie pełne (adoptio plena), jak i niepełne (adoptio minus plena).
Gdy mamy do czynienia z przysposobieniem pełnym, adoptowany dziedziczy po tym, kto go adoptował, tak jakby był jego dzieckiem. W taki sam sposób dziedziczy po jego krewnych, zatem również po dziadkach (art. 936 § 1 k.c.). Adoptujący i jego krewni dziedziczą po adoptowanym tak, jakby przysposabiający był jego naturalnym ojcem bądź matką (ibidem).
Doświadczenie pokazuje, że gdy dana osoba dowiaduje się o tym, że była adoptowana, konieczne bywa wyjaśnienie, że jednym ze skutków przysposobienia pełnego jest to, że nie dziedziczy ona z ustawy po swych naturalnych wstępnych (np. po babci) i ich krewnych. Z drugiej strony, osoby te nie dziedziczą po adoptowanym (art. 936 § 2 k.c.).
Szczególna sytuacja zachodzi, gdy mąż lub żona adoptował dziecko drugiego małżonka. Wówczas wyłączenie dziedziczenia przewidziane w art. 936 § 2 nie znajdzie zastosowania ani względem małżonka – rodzica naturalnego przysposobionego dziecka, ani jego krewnych (art. 936 § 3 k.c.).
Spadkobranie przy niepełnej adopcji
Jeżeli przysposobienie pociąga za sobą tylko powstanie stosunku między adoptującym a adoptowanym, ten ostatni będzie dziedziczył po przysposabiającym tak samo jak jego dzieci. Zstępni przysposobionego będą dziedziczyć po adoptującym na zasadach dotyczących dalszych zstępnych spadkodawcy (art. 937 pkt 1 k.c.).
Ważną różnicą jest to, że adoptowany oraz jego dzieci i dalsi zstępni nie dochodzą do spadku po krewnych przysposabiającego. Krewni adoptującego nie dziedziczą natomiast po adoptowanym oraz po jego dzieciach i kolejnych zstępnych (art. 937 pkt 2 k.c.).
Ponadto, po osobie adoptowanej nie dziedziczą jego rodzice naturalni. Ich miejsce zajmuje przysposabiający. W pozostałym zakresie – jak wskazuje expressis verbis art. 937 pkt 3 – niepełne przysposobienie nie narusza powołania do spadku, które wynika z pokrewieństwa.
Niezależnie od rodzaju adopcji, jasne wyjaśnienie położenia prawnego klienta pozwala uniknąć zbędnych, a pochłaniających czas i środki, postępowań sądowych, a także np. konfliktów z krewnymi biologicznymi. Jest to szczególnie ważne, gdy chodzi o relacje z najbliższymi.
Czy wnukom należy się spadek po dziadkach, gdy nie przypada im on z ustawy?
Udzielenie pełnej odpowiedzi na pytanie o to, czy i w jakich sytuacjach wnukom należy się spadek po dziadkach, wymaga zwrócenia uwagi na dziedziczenie testamentowe. Kształtowanie sukcesji jest także możliwe z wykorzystaniem umów o zrzeczenie się dziedziczenia (art. 1047 i n. k.c.).
Rozrządzenia w akcie ostatniej woli
Babcia lub dziadek mogą ustanowić spadkobiercą jednego lub więcej wnuków. Mogą także uczynić ich zapisobiercami. Obowiązują tu ogólne zasady. Warto zatem pamiętać np. o zakazie testamentów wspólnych (art. 942 k.c.; chodzi o testamenty, które łączą w jedną, integralną całość rozrządzenia dwóch lub więcej spadkodawców, np. małżonków).
Testament można w dowolnej chwili zmodyfikować albo odwołać – tak w całości, jak i w części (art. 943 k.c.). Zgoda osób, które zostały powołane do dziedziczenia, lub np. ich rodziców, nie ma znaczenia.
Niekiedy może się okazać, że testament jest nieważny. Przesłanki nieważności są wymienione wyczerpująco w art. 945 § 1 k.c. Chodzi tu np. o sporządzenie testamentu pod wpływem groźby (nie tylko osoby bezpośrednio zainteresowanej korzyścią).
W każdej sytuacji oferuję pomoc prawną, obejmującą m.in. występowanie jako pełnomocnik procesowy, a także przygotowanie środków zaskarżenia i innych pism niezbędnych w toku postępowania.
Czy testament musi mieć formę aktu notarialnego?
Testament nie musi zostać sporządzony w formie aktu notarialnego. Ważny będzie także np. testament własnoręczny (holograficzny). Konieczne jest napisanie całego tekstu testamentu przez spadkodawcę (testatora) pismem ręcznym, podpisanie i opatrzenie datą (art. 949 § 1 k.c.). Brak daty nie sprawia, że testament holograficzny jest nieważny, o ile nie zachodzą wątpliwości co do zdolności testatora do sporządzenia aktu, co do jego treści albo stosunku do siebie kilku testamentów (art. 949 § 2 k.c.).
Forma aktu notarialnego jest jednak niezbędna, gdy spadkodawca chce ustanowić zapis windykacyjny (art. 981¹ k.c.). Nie jest wymagane posługiwanie się jakimiś urzędowymi formularzami czy stosowanie specjalnych określeń (np. kopiowanie fragmentów przepisów).
Niezależnie od formy, ważny testament stwarza wraz z otwarciem spadku roszczenia po stronie spadkobierców, np. o wydanie spadku (art. 1029 k.c.). Nie byłoby dopuszczalne podważanie ważności testamentu w oparciu o art. 5 k.c., np. argumentując, że scheda powinna przypaść innej osobie niż powołana do spadku.
