Udziały byłych małżonków w majątku wspólnym są w zasadzie równe. Sąd może orzec o innej proporcji tych udziałów (np. 1/3 i 2/3). Mówi o tym art. 43 § 2 k.r.o. Jest to bardzo ogólny przepis, dlatego wielkie znaczenie ma wykładnia i orzecznictwo. Można także dokonać rozliczenia nakładów i wydatków na majątek wspólny i majątki osobiste.
Kilka istotnych faktów
- zasadą jest równość udziałów w majątku, który w czasie trwania małżeństwa był objęty wspólnością (art. 43 § 1 k.r.o.)
- nie ma legalnej definicji „ważnych powodów” uzasadniających ustalenie przez sąd nierównych udziałów w majątku wspólnym po rozwodzie, takie podejście zapewnia niezbędną elastyczność prawa.
- dowodami ponoszenia nakładów z majątku osobistego na wspólny mogą być dokumenty, świadkowie, opinie biegłych i inne źródła informacji; liczy się meritum.
- orzeczenie co do winy w prawomocnym wyroku rozwodowym nie oznacza samo przez się, że sąd powinien ustalić nierówne udziały w majątku wspólnym.
- oceniając, w jakim stopniu mąż i żona przyczynili się do powstania wspólnego majątku, sąd bierze pod uwagę nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci oraz we wspólnym gospodarstwie domowym (art. 43 § 3 k.r.o.).
Spis treści:
Zasada równych udziałów a wniosek o nierówny podział majątku
Przesłanki orzeczenia nierównego podziału majątku wspólnego
Co oznacza „przyczynienie się” do powstania majątku wspólnego?
Rozliczenie nakładów i wydatków w postępowaniu działowym
Wpływ winy za rozpad małżeństwa na podział majątku
Jak przebiega postępowanie sądowe i jakie dowody przygotować?
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Zasada równych udziałów a wniosek o nierówny podział majątku
Wysokość udziałów w majątku objętym przed rozwodem wspólnością małżeńską | Przesłanka ich określenia | Czy do określenia wysokości udziałów konieczny jest wniosek albo pozew? |
Równe udziały obojga, po 1/2 | Jest to zasada wynikająca z art. 43 § 1 k.r.o. | Nie, rozwiązanie wynika z samego prawa |
Udziały w majątku objętym wspólnością w innej wysokości niż po ½ | Niezbędne jest zaistnienie tzw. ważnych powodów oraz zróżnicowanego stopnia przyczyniania się męża i żony do powstania majątku wspólnego (art. 43 § 2 k.r.o.) | Tak, konieczne jest żądanie jednego z małżonków, w niektórych wypadkach jego spadkobierców (art. 43 § 2 k.r.o.). |
Przesłanki orzeczenia nierównego podziału majątku wspólnego
- Jak wskazuje art. 43 § 2 k.r.o., ustalenie nierównych udziałów jest uzasadnione gdy jednocześnie występują ważne powody oraz różnica w stopniu przyczynienia się obojga małżonków do powstania wspólnego majątku.
- Spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z żądaniem ustalenia nierównych udziałów tylko gdy zmarły wytoczył powództwo rozwodowe, wystąpił o orzeczenie separacji albo o unieważnienie małżeństwa (art. 43 § 2 k.r.o. in fine).
- Nie ma legalnej definicji „ważnych powodów”. Znaczenie ma judykatura, zwłaszcza dorobek SN. Sąd ten wyjaśnia, że ważne powody w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o. to takie okoliczności, które gdy ocenić je przez pryzmat zasad współżycia społecznego (zasad moralnych), sprzeciwiają się przyznaniu mężowi lub żonie korzyści z tej części wspólnego majątku, do której powstania nie przyczynił się.
- SN zaznacza, iż ocena, czy in concreto występują ważne powody powinna opierać się nie tylko na analizie aspektów stricte majątkowych, lecz także brać pod uwagę etyczną ocenę postaw i działań małżonków (zob. z najnowszych np. postanowienia SN: z 7. 06. 2024, I CSK 896/23 oraz z 02. 2024, I CSK 243/22 ).
- W praktyce „ważnymi powodami” z art. 43 k.r.o. mogą okazać się mająca skutki finansowe lekkomyślność, zwłaszcza utrwalona, znaczna niegospodarność, uzależnienie od alkoholu albo narkotyków, oddawanie się hazardowi, porzucanie pracy. Żadna przesłanka nie sprawi jednak, że „z automatu” sąd uzna, że należy ustalić nierówne udziały. Znaczenie ma całościowa i dokładna analiza sprawy w perspektywie czasu, w ciągu którego powstawał majątek dorobkowy.
- Za „ważne powody” trudno uznać zwykłe różnice w wynagrodzeniach, trudności finansowe przedsiębiorstwa małżonka wywołane brakiem koniunktury i inne zdarzenia, które nie wskazują na brak należytego zaangażowania partnera w sprawy rodziny, w tym pomnażanie wspólnego mienia.
Jak wskazują eksperci, nie wydaje się by art. 43 k.r.o. pozwalał na pozbawienie małżonka całego udziału (zatem przyjęcie proporcji 1/0). Postulaty takiej wykładni pojawiały się jednak w judykaturze (zob. postanowienie SN 3. 12. 1968. III CRN 100/68). Niewątpliwie nie odpowiada prawu różnicowanie udziałów rozwiedzionych małżonków w poszczególnych składnikach majątku wspólnego (np. po ½ w nieruchomości, `1/3 i 2/3 w samochodzie itd., zob. post. SN z 27. 06. 2003 r., IV CKN 278/01).
Co oznacza „przyczynienie się” do powstania majątku wspólnego?
- Przyczynianie się to nie tylko działania prowadzące do wzrostu wartości wspólnego majątku (tradycyjne „dorabianie się”, inwestowanie w papiery wartościowe itp.).
- Znaczenie ma całokształt starań w zakresie obowiązków męża i żony wobec rodziny, którą założyli.
- Ocena stopnia przyczynienia się nie sprowadza się od kalkulacji ekonomicznych, np. sprawdzenia, ile każde z małżonków zarabiało, znaczenie mają starania o właściwe funkcjonowanie rodziny oraz o dobro dzieci.
- 43 § 3 k.r.o. przewiduje obowiązek wzięcia przez sąd pod uwagę osobistego wysiłku i pracy przy wychowywaniu dzieci i pracy we wspólnym gospodarstwie domowym (zob. postanowienie SN z 19. 12. 2012 r., II CSK 259/12).
Z natury rzeczy ocena stopnia przyczyniania się jest przybliżona, ustalenie nierównych udziałów uzasadnia zasadnicza, wyraźna różnica.
Brak dochodów lub niskie dochody wywołane chorobą i innymi obiektywnymi sytuacjami nie pozwalają przyjąć, że spełnione są przesłanki z art. 43 k.r.o. Będą one spełnione, gdy brak przyczynienia się jest przejawem dobrowolnych, świadomych decyzji, np. unikania pracy, marnotrawstwa wspólnych środków.
Rozliczenie nakładów i wydatków w postępowaniu działowym
Jak podkreślają prawnicy, czym innym jest ustalenie przez sąd nierównych udziałów w majątku objętym wspólnością małżeńską, czym innym zaś przeprowadzenie rozliczeń wydatków i nakładów na poszczególne masy majątkowe należące do małżonków.
Zgodnie z art. 45 § 1 k.r.o., każdy z małżonków powinien zwrócić nakłady i wydatki z majątku wspólnego na jego majątek osobisty. Nie dotyczy to jednak przedmiotów majątkowych, które przynoszą dochód.
Można żądać zwrotu nakładów i wydatków poczynionych z majątku osobistego na wspólny. W zasadzie nie jest dozwolone żądanie zwrotu nakładów i wydatków wykorzystanych na zaspokojenie potrzeb rodziny (art. 45 § 2 k.r.o.).
W podobny sposób co nakłady i wydatki rozliczyć trzeba spłatę długu męża lub żony ze wspólnego majątku (art. 45 § 3 k.r.o.).
Nakłady to tyle, co koszty poniesione na eksploatację, zachowanie albo ulepszenie rzeczy, która już istnieje w danym majątku.
Wydatki to koszty nabycia określonego przedmiotu.
Zasady rozliczenia są takie same dla obu kategorii.
Przy podziale majątku sąd z urzędu bierze pod uwagę tylko nakłady i wydatki z majątku wspólnego na osobisty.
Nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny
Punktem wyjścia jest ustalenie, czy dany nakład albo wydatek rzeczywiście pochodził z majątku osobistego.
W ustroju ustawowym do majątku wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków lub jednego z nich (art. 31 § 1 k.r.o.). Mamy zatem do czynienia ze wspólnością dorobku.
Składniki majątku osobistego wylicza w sposób wyczerpujący art. 33 k.r.o., wskazując m.in. na:
- przedmioty nabyte nim powstała wspólność ustawowa (np. pieniądze zarobione przed zawarciem małżeństwa);
- w zasadzie przedmioty nabyte w spadku, zapisane albo darowane;
- przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego (tzw. surogaty, np. pieniądze ze sprzedaży „kawalerskiego” mieszkania czy samochodu).
Ustalając wartość nakładów i wydatków w ramach sądowego podziału majątku trzeba brać pod uwagę wartość wydatków i nakładów z dnia przeprowadzenia podziału, jednak według stanu rzeczy z chwili, gdy ustała wspólność małżeńska.
Nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty
Takimi nakładami mogą okazać się np.:
- finansowanie ze środków objętych wspólnością utrzymania nieruchomości będącej składnikiem majątku osobistego męża albo żony;
- regulowanie zobowiązań (nie tylko spłata pożyczek i kredytów), w których dłużnikiem jest tylko drugi małżonek;
- łożenie na nieruchomości lub inne składniki mienia partnera (np. rozbudowa domu, modernizacja wyposażenia przedsiębiorstwa itd.).
Wpływ winy za rozpad małżeństwa na podział majątku
Przypisanie winy rozkładu pożycia jednemu z małżonków w prawomocnym wyroku rozwodowym, nawet wyłącznej nie oznacza jeszcze, że zasadne okaże się omawiane przez nas żądanie z art. 43 k.r.o.
Z drugiej strony, nieprzypisanie winy lub zaniechanie orzekania o niej (tzw. rozwód za porozumieniem stron) nie przekreśla możliwości żądania ustalenia nierównych udziałów.
Wina za rozkład pożycia nie jest tym samym, co ważne powody z art. 43 k.r.o. Wskazuje na to już samo użycie przez ustawodawcę odmiennych określeń. Jest to celowy zabieg, wskazujący że chodzi o odrębne pojęcia, których nie można utożsamiać. Przypomina to inne ważne w praktyce rozróżnienia ustawowe, np. między własnością a posiadaniem.
Część zachowań, które dowodzą winy za rozpad małżeństwa może stanowić zarazem „ważną przyczynę” uzasadniającą żądanie z art. 43 (np. ukrywanie dochodów i ich marnotrawienie). Nie jest to jednak uniwersalna reguła. Znaczenie mają okoliczności konkretnej sprawy.
Jak przebiega postępowanie sądowe i jakie dowody przygotować?
- Zgodnie z zasadą ei incumbit probatio, qui dicit, non qui negat (łac. dowody przedstawić ma ten, kto twierdzi, nie ten, kto zaprzecza), w sprawach z art. 43 i 45 k.r.o. ciężar dowodu spoczywa na tym, kto zgłasza dane roszczenie; odpowiada to art. 6 k.c.
- Prawo procesowe dopuszcza różnorodne dowody, znaczenie ma wartość merytoryczna; dowodami mogą być np. wyciągi z ksiąg przedsiębiorstwa małżonków, rachunki, faktury, opinie biegłych, zeznania świadków itp.
- Precyzyjne formułowanie tez dowodowych, np. we wniosku o podział wspólnego majątku, jest zadaniem reprezentującego Cię adwokata.
Zajmujący się sprawami małżeńskimi prawnik dysponuje także wiedzą pozwalającą np. na oszacowanie wartości nakładów. Doświadczenie w występowaniu przed sądami i udzielaniu porad prawnych sprawia, że adwokat spogląda na sprawę sine ira et studio, skupiając się na racjonalnej strategii działania, której celem jest ochrona interesów majątkowych Twej rodziny.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy roszczenie o nierówny podział majątku lub zwrot nakładów przedawnia się?
Samo żądanie ustalenia nierównych udziałów nie przedawnia się ponieważ jest treścią przysługującego małżonkowi prawa podmiotowego o charakterze kształtującym. Takie prawa nie przedawniają się (zob. art. 117 k.c. oraz uchwałę SN z 22.11. 1972, III CZP 83/72). Żądanie należy jednak zgłosić przed dokonaniem podziału majątku wspólnego, potem nie istnieje masa majątkowa, w której udziały miałyby być ustalone (zob. np. wyr. SN z 12.05.2017, III CSK 182/16). Roszczenia o zwrot nakładów nie przedawniają się ani nie wygasają wskutek orzeczenia rozwodu. Mimo to, nakłady i wydatki, o których mowa w art. 45 k.r.o. mogą być rozliczone najpóźniej w postępowaniu o podział wspólnego majątku.
Jak sąd traktuje wspólny kredyt hipoteczny przy wniosku o nierówny podział?
Sąd dzieli jedynie aktywa, nie przeprowadza podziału wspólnych długów (np. z umowy kredytu czy pożyczki). Za nie byli małżonkowie odpowiadają tak, jak to zostało przewidziane w umowie z kredytodawcą. Małżonek który spłacał kredyt w większym stopniu, niż był do tego zobowiązany, ma roszczenie regresowe względem męża lub żony. Obejmuje ono zwrot nadpłaconej sumy.
Czy praca fizyczna przy budowie wspólnego domu stanowi nakład podlegający rozliczeniu?
Tego rodzaju praca nie jest „automatycznie” wyceniania (np. wg. dniówek w branży budowlanej) i rozliczania jako nakład. Praca na budowie może być formą realizacji obowiązków wobec rodziny założonej przez zawarcie małżeństwa (zapewnienie mieszkania). Praca osobista może być rozliczona tak jak inne nakłady gdy np. małżonek, który się jej podjął poniósł w konsekwencji znaczny uszczerbek majątkowy (np. nie mógł pracować zarobkowo, wziął urlop bezpłatny itp.). Mamy wówczas do czynienia z wysiłkiem i staraniami przekraczającymi normalne realizowanie obowiązków rodzinnych.
