Rozdzielność z wyrównaniem dorobków to jedna z małżeńskich umów majątkowych (intercyz). Dopóki trwa małżeństwo, funkcjonuje ona tak, jak zwykła, „pełna” rozdzielność. Po ustaniu ustroju (np. wskutek rozwodu), małżonek mający mniejszy dorobek zyskuje roszczenie o wyrównanie dorobków. Sprzyja to ochronie strony słabszej ekonomicznie.
Najważniejsze informacje
- Każdy z małżonków zarządza majątkiem i zaciąga zobowiązania (np. z umów) samodzielnie; daje to znaczną swobodę, np. przy prowadzeniu interesów.
- Nie ma majątku wspólnego ani wyodrębnionych majątków dorobkowych, dzięki czemu odpowiedzialność za długi jest przejrzysta.
- Dorobek męża bądź żony to nie określona masa majątkowa, lecz wzrost wartości jego/ jej majątku po podpisaniu intercyzy.
- Mimo rozdzielności, małżonkowie mogą bez przeszkód nabywać przedmioty majątkowe na „zwykłą” współwłasność (np. po 1/2), zawierać umowy między sobą (np. o pracę, pożyczki, spółki cywilnej) oraz zakładać spółki handlowe i być ich udziałowcami.
- Roszczenie o wyrównanie dorobków zabezpiecza na wypadek rozwodu, separacji albo owdowienia małżonka słabszego ekonomicznie, np. zajmującego się wielodzietną rodziną albo niezdolnego do pracy ze względu na stan zdrowia.
Spis Treści:
Czym jest rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków?
Zwykła rozdzielność majątkowa a rozdzielność z wyrównaniem dorobków – kluczowe różnice
Jak działa mechanizm wyrównania dorobków w praktyce?
Kiedy rozdzielność z wyrównaniem dorobków jest najbardziej opłacalna?
Jak ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków?
Rola pełnomocnika w kształtowaniu ustroju majątkowego
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czym jest rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków?
Rozdzielność z wyrównaniem dorobków to jeden z umownych ustrojów majątkowych, na który mogą zdecydować się małżonkowie podpisując tzw. intercyzę czyli umowę majątkową małżeńską.
- Rozdzielność z wyrównaniem dorobków jest podobna do „zwykłej” rozdzielności, główną różnicą jest istnienie po stronie każdego z małżonków tzw. dorobku.
- Póki trwa rozdzielność, każde z małżonków zarządza swoim majątkiem w pełni samodzielnie, tak jak przy „standardowej” rozdzielności (art. 511r.o.).
- Dorobek to wzrost wartości majątku męża albo żony, który nastąpił po zawarciu intercyzy (art. 513 1 k.r.o.).
- Dorobek nie jest odrębną masą majątkową, nie jest także rodzajem majątku wspólnego.
- Sposób obliczania dorobku, w tym doliczanie wartości niektórych darowizn, usług i nakładów, określa art. 513 2 k.r.o.
- Umowę majątkową można podpisać jeszcze przed zawarciem małżeństwa, w każdym przypadku konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego.
Umowę można zmienić, można ją także rozwiązać. Nie jest jednak możliwe tworzenie nieprzewidzianych w k.r.o. ustrojów majątkowych. W razie rozwiązania umowy i braku zawarcia kolejnej między mężem i żoną powstaje wspólność ustawowa. Strony intercyzy mogą jednak postanowić inaczej (art. 47 § 2 k.r.o.).
Zwykła rozdzielność majątkowa a rozdzielność z wyrównaniem dorobków – kluczowe różnice
Zwykła rozdzielność | Rozdzielność z wyrównaniem dorobków |
Każde z małżonków zarządza swoim majątkiem samodzielnie, nie odpowiada za długi partnera z mocy prawa | |
Brak majątku wspólnego lub podobnej konstrukcji prawnej prowadzącej do partycypacji w zyskach lub majątku partnera | Nie istnieje majątek wspólny ani majątki dorobkowe, dorobek małżonka to wzrost wartości majątku (kategoria arytmetyczna) |
Brak roszczeń o wyrównanie dorobku po ustaniu ustroju rozdzielności | Po ustaniu rozdzielności, małżonek o mniejszym dorobku ma roszczenie o wyrównanie dorobków (art. 51 4 § 1 k.r.o.) |
W razie śmierci małżonka następuje dziedziczenie na ogólnych zasadach, z ustawy albo z testamentu | Po otwarciu spadku wyrównanie dorobków ma miejsce między spadkobiercami zmarłego małżonka a wdową/wdowcem (art. 515 § 1 k.r.o. |
Zwykła rozdzielność może okazać się niekorzystnym rozwiązaniem dla małżonka, który rezygnuje z kariery zawodowej lub prowadzenia interesów, by zająć się rodziną i domem.
To samo dotyczy małżonka, który np. pobiera rentę inwalidzką lub z innych przyczyn nie może w pełni wykorzystać swych możliwości zarobkowych. Wyrównanie dorobków może zabezpieczyć jego interesy ekonomiczne np. po rozwodzie albo po owdowieniu lepiej niż renta rodzinna czy inne świadczenia.
Roszczenie o wyrównanie dorobków może skutecznie wyeliminować dysproporcje majątkowe, które powstały w trakcie małżeństwa. Przykładowo, mąż w ramach wyrównania dorobków przeniesie na żonę nieruchomość, w której mieszka ona wraz dziećmi oraz udziały w swej spółce z o.o. zapewniające dywidendę. Wyrównanie dorobków nie wpływa na zakres roszczeń alimentacyjnych dzieci i byłego małżonka.
Jak w praktyce działa mechanizm wyrównania dorobków?
- Trzeba obliczyć, ile wyniósł wzrost wartości majątku męża bądź żony od momentu zawarcia umowy majątkowej (nie chodzi o zwiększenie liczby składników majątku lecz o wzrost realnej wartości, przedmiotów może nawet ubyć).
- Obliczając dorobek trzeba – jak wskazuje art. 513 2 k.r.o. – pominąć m.in. przedmioty nabyte przed podpisaniem intercyzy oraz nabyte w zamian za nie (tzw. surogaty).
- Zgodnie z art. 513 do dorobku należy doliczyć wartość darowizn ze strony męża bądź żony (oprócz darowizn na rzecz wspólnych zstępnych oraz niektórych drobnych darowizn, np. upominków); wartość usług osobistych małżonka na rzecz majątku żony lub męża, wartość wydatków i nakładów z majątku jednego małżonka na majątek drugiego.
Obliczenia trzeba przeprowadzić biorąc pod uwagę stan majątku w momencie ustania rozdzielności majątkowej. Ceny (wartość) poszczególnych darowizn, usług i nakładów oblicza się według chwili rozliczenia (art. 513 § 3 k.r.o.).
Małżonek, którego dorobek jest mniejszy, może żądać – zatem również wytoczyć powództwo – wyrównania dorobków.
Przykładowo: dorobek męża = 100 000 zł, dorobek żony = 30 000 zł. Różnica to 70 000. Do wyrównania trzeba od dorobku męża odjąć połowę nadwyżki czyli 35 000. Wówczas dorobki wynoszą po 65 000 zł.
Wyrównanie – np. na podstawie umowy – może nastąpić przez zapłatę określonej sumy jednorazowo albo w ratach, przez inne świadczenia oraz poprzez przeniesienie prawa własności albo innych praw majątkowych.
Jeśli występują ważne powody (nie jest to to samo, co wina rozkładu pożycia), można żądać zredukowania obowiązku wyrównania (art. 514 § 2).
Kiedy rozdzielność z wyrównaniem dorobków jest najbardziej opłacalna?
- Jedno z małżonków prowadzi interesy wiążące się ze sporym ryzykiem (np. niektóre operacje handlowe, inwestycje w akcje i instrumenty pochodne), drugi zajmuje się domem albo wychowaniem dzieci bądź działalnością zawodową nie stwarzającą wielkiego ryzyka, ale mało dochodową. Wówczas rozdzielność chroni tę słabszą, niezaangażowaną w interesy partnera, stronę przed jego wierzycielami, np. na wypadek upadłości.
- Znacznie dysproporcje dochodów między małżonkami.
- Małżonkom zależy na prostych rozwiązaniach prawnych i pełnej niezależności finansowej, w tym braku potrzeby zgody partnera na zawieranie niektórych umów.
- Małżonkom zależy na połączeniu korzyści z rozdzielności z gwarancją prawną zabezpieczenia środków utrzymania i sprawiedliwego rozliczenia po rozwodzie lub na wypadek wdowieństwa.
Co ciekawe, w judykaturze wskazano, że jeśli w ramach rozdzielności jedno z małżonków swą aktywnością i zaangażowaniem finansowym współtworzyło majątek drugiej strony, może żądać rozliczenia w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i n. k.c., wyr. SA w Białymstoku z 4. 02. 2016, I ACa 512/15).
Jak ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków?
- By powstał umowny ustrój majątkowy konieczne jest zawarcie umowy w formie aktu notarialnego.
- Można wprowadzić modyfikacje, gdy chodzi o przedmioty pomijane przy obliczaniu dorobku oraz w zakresie doliczania do tegoż dorobku wartości darowizn, usług, nakładów i wydatków, o których mowa w art. 513 2 k.r.o.
- Nie jest możliwe tworzenie nieprzewidzianych w k.r.o. ustrojów „mieszanych”, np. rozdzielności połączonej z objęciem niektórych przedmiotów wspólnością.
- Intercyzy nie może zastąpić orzeczenie sądu, który jest władny jedynie ustanowić całkowitą rozdzielność (zob. art. 52 § 1 k.r.o.). Nie przekreśla to możliwości dochodzenia zwrotu nakładów i wydatków na majątek małżonka albo np. odszkodowania bądź zwrotu zabranych rzeczy.
Rola pełnomocnika w kształtowaniu ustroju majątkowego
Doświadczenie prawnicze pokazuje, że szczególnie ważne jest dostosowanie treści umów między małżonkami, w tym intercyzy, do specyfiki rodziny, jej położenia majątkowego oraz planów i perspektyw stron.
Zadaniem adwokata jest opracowanie projektu umowy, której postanowienia będą zabezpieczać interesy obojga małżonków i dobro dzieci. Umiejętne zredagowanie umowy pozwala także na wyeliminowanie zbędnych konfliktów i procesów.
Sama umowa wymaga formy aktu notarialnego, jednak adwokat lub radca prawny zajmuje się analizą aspektów prawnych i finansowych, kierując się dobrze pojętym interesem swojego klienta. W razie potrzeby działa jako pełnomocnik w postępowaniach sądowych, np. dotyczących roszczeń o wyrównanie dorobków.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy przy rozdzielności z wyrównaniem dorobków odpowiadam za długi współmałżonka?
Dopóki trwa małżeństwo lub nie zostanie zmieniony ustrój majątkowy, interesująca nas rozdzielność funkcjonuje podobnie jak rozdzielność zwykła: mąż i żona samodzielnie zarządzają swoimi majątkami. Odpowiadają też samodzielnie za swe zobowiązania. Oczywiście mogą zawrzeć umowę, np. pożyczki, w której oboje będą dłużnikami, tak jak każdy inny uczestnik obrotu. Pamiętaj jednak, iż w każdym ustroju majątkowym małżonkowie odpowiadają solidarnie za zobowiązania, które jeden z nich zaciągnął w sprawach wynikłych z zaspokajania zwyczajnych potrzeb rodziny (art. 30 § 1 k.r.o.).
Kiedy przedawnia się roszczenie o wyrównanie dorobków?
Obowiązują tu terminy przedawnienia przewidziane w k.c. Zgodnie z art. 118 jest to obecnie sześć lat. Koniec tego terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, w którym mija sześć lat. Przedawnienie to nie to samo, co wygaśnięcie roszczenia (jego zniknięcie). Jeśli dłużnik spełni dobrowolnie swe świadczenie mimo przedawnienia, nie może żądać zwrotu.
Co dzieje się z wyrównaniem dorobków w przypadku śmierci jednego z małżonków?
Zgodnie z art. 515 § 1 k.r.o., gdy jedno z małżonków umrze, wyrównanie nastąpi między osobami, które po nim dziedziczą (np. z testamentu) a małżonkiem, który żyje. Przepis mówi o spadkobiercach, którymi nie muszą okazać się dzieci lub inni zstępni zmarłego. Miej na uwadze, że dziedzice zmarłego małżonka mogą żądać zmniejszenia zakresu obowiązku wyrównania dorobków jedynie gdy zmarły wystąpił o rozwód, separację albo unieważnienie swego małżeństwa (art. 515 § 2 k.r.o.).
